Sonntag, 25. März 2018

Asisto por aŭtoroj (3)

(Daŭrigo)

Ĉu libro, ĉu filmo?

Mi jam sufiĉe ofte (tro ofte) legis libron, pri kiu mi poste juĝis, ke en la kapo de la aŭtoro rondiris ne libro, sed filmo. Libro estas memstara ĝenro, nek filmo nek serio. Kiu havas filmon en la menso kaj surpaperigas ĝin, tiu ne verkas bonan libron. Male al verkanto de scenaroj la aŭtoro de libroj devas priskribi eksteraĵojn, kiujn spektanto de filmo vidas per unusola rigardo (domoj, ĉambroj, mebloj, tagopartoj, ĉeestantoj, mienoj, movoj ktp.).

Se vi skribas sinsekvajn historiojn: Estas diferenco inter serialo (La epizodoj formas unu grandan arkon, ili ne estas memstaraj sed daŭrigotaj.) kaj serio (La unuopaj epizodoj estas sendependaj unu de la alia.).

La leganto

  • Legantoj ne ŝatas, ke la aŭtoro mensogas al li.
  • Legantoj ne ŝatas, ke la aŭtoro enuigas ilin per longaj priskriboj.
  • Legantoj ne ŝatas Dion el la maŝino (Deus ex machina), do la miraklan elsavon de viktimo per subite aperanta heroo. Mirakloj eble okazas en realeco, sed neniam en libro.

Rakontu, ne raportu!

Ekzistas malnova regulo: Show don’t tell! Mi tradukas tion per Rakontu, ne raportu! Rakontado – tio estas la detala ellaborado kaj priskribado, la perado de plastika, viva bildo. Kontraŭ tio la raportado estas la konciza resumo de faktoj.

En libro oni trovas kaj rakontadon kaj raportadon, sed la rakontado devas superpezi. Raportado interligas scenojn.

Amplekso de verko

  • novelo1: ĝis 7 500 vortoj
  • rakonto: ĝis 40 000 vortoj
  • romano: pli ol 40 000 vortoj

Mi rekomendas, ke romano superu longecon de 60000 vortoj. La legantoj volas kontraŭvaloron por sia mono.

Se iu volas matematike ĉapitrigi libron:
• El 12 ĉapitroj po 5 000 vortoj (= 15 libropaĝoj A5) rezultas romano de 60 000 vortoj. En tiu kazo proksimume 15 000 vortoj estus akto.
• Oni povas skribi epizodojn de 1 500 vortoj kaj epizodetojn de 500 vortoj kaj kunigas ilin al ĉapitroj de 5 000 vortoj. (Epizodo ĉi tie simple estas peco da teksto.)
• Libro kun 48 000 vortoj povas konsisti el 32 epizodoj po 1 500 vortoj aŭ 16 ĉapitroj po 3 000 vortoj (unu akto po 8 epizodoj aŭ 4 ĉapitroj).

El 53 000 (anglaj) vortoj rezultas ĉirkaŭ 150 presitaj libropaĝoj.

Paĝo de kindlo-libro havas 250 ĝis 350 vortojn, uzante standardan tiparon kaj mezan tipograndon. La paĝonombrado de Kindle Select havas proprajn regulojn.

Titolbildo kaj interreto

  1. La aĉetonto traserĉas interretan paĝon pri bildoj kaj nur post tio legas la titolojn. La titolbildo estas la unua aĵo, kion la leganto vidas de la libro, kaj tial ĝi devigu lin dum ero da sekundo resti ĉe la libro, legi la titolon kaj alklaki la libropriskribon.
  2. Titolbildo ne devas esti artaĵo. Ĝi kaptu la leganton.
  3. Titolbildo devas informi la leganton pri la ĝenro.
  4. Ne faru blankajn fonojn, ĉar tiuj kunfandiĝas kun la fono de la retpaĝo.
  5. La tiparo devas konveni al la ĝenro.
  6. Elektu la tiparon kaj enmeton de la titolo tiel, ke la titolo estas ekkonebla ankaŭ je distanco kaj kiel antaŭvida bildeto ĉe Amazon.
  7. Mallongaj titoloj estas pli taŭgaj ol longaj.
  8. Nigra aŭ malhela skribo sur hela fono estas pli bone legebla ol inverse.
  9. La titolo ne estu antaŭ la bildo, ĉar tiukaze ĝi malaperas aŭ malklariĝas optike.
  10. Titolo diru al la leganto, kio lin atendas.
  11. Klientoj en interreto havas malpli da pacienco ol tiuj en librovendejo.
  12. Ne miru, ke multaj titolbildoj de grandaj kaj konataj eldonejoj tute ne respondas al tiuj kriterioj.

Knal Majsner


  1. novelo – E.-D. Krause (Großes Wörterbuch Deutsch-Esperanto. Hamburg 2007) tradukas la germanan »Kurzgeschichte« per novelo, kio sufiĉe kongruas al la PIV-a difino. La germana literaturscienco difinas ĝenrojn ĉefe per enhavo, la nuntempaj aŭtoroj aliflanke unuavice per la longeco de verko. Ŝajnas al mi kutimo, ke la angla novella, novelette respondas al la germana Kurzgeschichte kaj al la e-lingva novelo.

Sonntag, 25. Februar 2018

Asisto por aŭtoroj (2)

(Daŭrigo)

La 2a akto

En la dua el la kvar aktoj (do ekde 25 % de la historio) la ĉefa rolanto evoluas. Li ne nur reagas, sed prenas rolon de iniciatanto, tamen ne sukcesas kontroli la situacion. Problemoj kaj unuaj konfliktoj estas solvataj.

Je duono de la dua akto (3/8 de la historio) la kontraŭulo faras atakon. La ĉefa persono travivas plenan malvenkon. Lia agomaniero (modus operandi) ŝanĝiĝas.

La 3a akto

La tria el kvar aktoj komenciĝas ĉirkaŭ la duono de la historio kaj daŭrigas la solvon de problemoj. Estiĝas dua ekiga okazaĵo. La ĉefa persono scias, kio estas farenda, li ne plu reagas pasive, sed ekagas memstare kaj volas kontroli la pasadon de la historio. Lastfoje la aŭtoro povas enkonduki novajn informojn. La personoj devas fari decidojn. Denove je la duono de akto (5/8 de la historio) okazas insida atako de la kontraŭulo.

La 4a akto

En la kvara kaj lasta akto ĉiuj restintaj konfliktoj estas solvataj. Regas kvieto antaŭ ŝtormo kaj pozitiva humoro. La ĉefa persono devas venki novajn malfacilaĵojn kaj batali kontraŭ sia interna demono. La komisaro venkas sian alkohol-problemon. Oni ne enkondukas novajn informojn.

Je la duono komenciĝas la fina atako de la kontraŭulo. La ĉefa persono kuŝas sur la tero, estas minacata kaj venkota, kvazaŭ staras kun la dorso al la muro. Lia spirita aŭ karaktera evoluo kondukas la solvo de ĉiuj konfliktoj.

Je 90 procentoj de la rakonto estas finbatalo (black moment, showdown). Ĉio ŝajnas perdita. La posta fina solvo / fina venko donas al la leganto senton de kontentiĝo.

Scenoj

Beletraj libroj konsistas el sinsekvo de scenoj. Ĉiu sceno estas paŝo antaŭen en la historio. Ĉapitroj (se vi nun pensas pri tiuj) orientigas la leganton, sed kutime ne organizas la historion.

Scenoj estas verkataj el la vidpunkto de certa persono. Ili priskribas la celon (kion volas la persono?) kaj lian motivon (kial agas la persono?). Ekzistas konflikto malhelpanta la atingon de la celo. Tio kaŭzas desastron (preskaŭ-katastrofon). La celo ne estas atingita. Variaĵoj:

  • Ne, la celo ne estas atingita.
  • Jes, la cela estas atingita, sed …
  • Ne, la celo ne estas atingita, kaj krom tio … .

La desastro donas novan direkton al la historio. La ĉefa persono devas fari decidon: forkuri kaj kaŝi sinresti kaj batali.

Ekzemplo:

  • Celo: Han Solo volas sin kaj siajn amikojn sekurigi ĉe Lando Calrissian en la nuburbon de Bespin.
  • Konflikto: La Imperio jam okupis la nuburbon.
  • Desastro: Han Solo kaj kamaradoj estas maliberigitaj.

La aŭtoro decidas, super kiuj partoj de la libro sceno etendiĝas. Iusence libro estas granda sceno dispartiĝanta al multaj malgrandaj scenoj.

La antaŭhistorio

La antaŭhistorio estas la historio okazanta antaŭ la kaj kondukanta al la ĉefa intrigo. En krimromano ĝi povas raporti la krimon, aŭ kiel kaj kial estiĝis murdo. En romatikaĵo ĝi klarigas, kial la partneroj disiĝis. La antaŭhistorio ne devas detale prezentiĝi en la libro mem. Ofte sufiĉas, ke la aŭtoro konas ĝin (ĉar el ĝi estiĝas la verkaĵo) kaj konigas al la leganto nur la rezulton. Kelkfoje li devas rakonti la antaŭhistorion pli malpli komplete. Ĝi enhavu nur la faktojn gravajn por la libro. Oni ne ŝarĝu la leganton per antaŭhistorio, kiun li ne povas enordigi.

Personoj

Ĉiu historio vivas per siaj personoj. Ili kreas ligon inter la leganto kaj la libro. Personoj estu rekoneblaj individuoj, havu nomon kaj karakterizaĵojn: ekstera aspekto, prononcado, tikoj. Tiuj karaktizaĵoj iam kaj tiam estu menciataj. Karakterizaĵojn oni priskribas per faroj kaj agoj, ne per vortoj. (Ne: Li helpas povrulojn. Sed: »Mi nun devas ekiri kaj porti legomojn al nutraĵ-banko.«). Kiam Tom Sawyer igis siajn amikojn farbi la palisaron, li pruvis saĝon kaj psikologian sensivon.

La ĉefa persono devas havi malfortaĵon, makulon (»sian kriptoniton«).

Kie ne estas konflikto, tie ne estas historio. La konflikto estas la dilemo1 de la ĉefa persono, irigas la historion, kaj kreiĝas en la komenco de la libro.

Antaŭ ol leganto sentas kompaton kaj maltrankvilon pri iu, li devas scii, kial li sentu tion.

La ĉefa persono devas agadi. La komenco de libro montru lin laborantan penige kaj eble en tipa maniero.

Personoj ne agas en senaera spaco (tamen eble en kosmo) sed en ĉirkaŭaĵo pleniganta la mensajn blankaĵojn (white spaces, Leerstellen) de la leganto.

Historioj bezonas ne nur action (aktivan agadon), sed moviĝon. Ĝi donas al la leganto la senton de progreso kaj, se necese, de rapideco. Personoj devas movi sin (do prefere ne moviĝi de aliaj personoj, sed movi sin), eĉ se ili nur malfermas la malvarmŝrankon.


  1. dilemo – alternativo aŭ situacio, enhavanta du kontraŭajn proponojn, inter kiuj oni nepre devas elekti.

Knal Majsner

Samstag, 27. Januar 2018

Asisto por aŭtoroj (1)

Knal Majsner kontribuas kiel gastaŭtoro al mia blogo.

Kiu skribas nur por si mem, tiu ne publikigu. Kiu publikigas, tiu verku por la legonto.

Ĉi tiu blogero ne estas leciono pri la arto de libroverkado. Sed se iu volas verki libron, tiam estas bone anticipe aŭskulti kelkajn bazajn konsilojn kaj lerni ion el la spertoj de aliaj verkintoj. Mi esperas, ke speciale verkistoj, kiuj volas publikigi siajn librojn sendepende de agentoj kaj eldonejoj, povos utiligi miajn konsilojn.

La premiso

Libro komenciĝas per ideo aŭ sceno en kapo. Mia sekva paŝo estas la vortumado de tiu ideo kiel unu frazo. Skribante »unu frazon«, mi opinias »unu frazon«. Per tiu la verkanto tuj havas respondon je la demando, pri kio li nun verkas. Oni respondas per tiu unu (aŭ eble du) frazoj. Tiu unu frazo estas la premiso, kiu en pli longa formo estiĝos libropriskribo.

La premiso ne povas esti: Mia heroo savas la mondon.

Libroj rakontas historiojn kun personoj troviĝantaj en konflikto. Tial la premiso spegulas la ĉefan personon, lian konflikton kaj la rezultantan agadon. Dum la verkado oni povas kaj devas kontroli laŭ la premiso, ĉu oni ankoraŭ skribas la planitan libron, aŭ ĉu oni pense troviĝas jam delonge en alia historio.

Akra aserto: Se mi ne povas elfari premison, tiam la plano pri la libro estas misa.

La planado

Aktoj konsistigas historion

Kiu ne nur sidiĝas kaj sen antaŭaj pripensoj verkas libron (oni nomas tiun pantalonsidulo laŭ la angla pantser), sed volas plani la intrigon (tiu plano estas plotaĵo, la verkanto plotas la intrigon el unuopaj ideoj, kaj li tial estas plotanto), tiu lernas el diversaj lerniloj, ke oni dividas libron kiel klasikan dramon en tri aktojn. En tiuj evoluiĝas streĉoarko atinganta kulminon mallonge antaŭ la fino de la lasta (do ĉi tie: de la tria) akto.

Variaĵo de tio estas la kvarakta strukturo, kiu disigas la longan duan akton en du mallongajn pecojn.

Pri tiu temo ekzistas multe da literaturo, kaj neniu aŭtoro devas obei la instruojn.

La planado de intrigoj povas malhelpi, ke oni travivas verkad-blokadon. Dekomence oni scias, kiel la historio evoluas, kaj kiel ĝi finiĝas. Pantalonsiduloj ne verkas pli malbonajn librojn ol plotantoj, sed estas en pli granda danĝero, ke ilin haltigas verkad-blokado, aŭ ili forkonsumas siajn fortojn per malgravaĵoj aŭ inventas finon, kiu ne estas sinsekva rezulto el la pasado de la historio.

Antaŭparolo

Por antaŭparolo ne estas loko en beletraĵo. Tiujn informojn oni enplektas en la historion mem – se necese.

Prologo

Prologon la aŭtoro skribu nur, se ĝi estas nepra.

La 1a akto

La unua akto estas la unua kvarono de la libro. Ĝi enkondukas la historion, prezentas la ĉefan personon kaj liajn kontraŭulon, konflikton kaj la mondon, en kiu la personoj vivas. Pro »ekiga okazaĵo« (inciting event) la ĉefa persono perdas la ekvilibron, kaj la historio ekiras.

La aŭtoro kunmetas ĉiujn erojn de la rakonto. Personoj ekzemple estas: ĉefa persono, kontraŭulo, amanto, mentoro, flankulo, helpanto, partnero. Aŭtoro de fantaziaĵoj inventas diversajn sorĉilojn, radiantajn magiantajn ŝtonojn, flugantajn drakojn kaj tiel plu kaj devas preskaŭ komplete difini la mondon. Post la unua akto li ne enkondukas gravajn karakterizaĵojn, aparatojn, bestojn, pejzaĝojn.

En krimromano la krimulo jam devas ludi iun rolon. La »pafilo de Ĉeĥov« (serĉu en vikipedio) jam devas videble pendi sur la muro.

La unua linio

La unua linio estas la unua, plej bona kaj iam eĉ lasta okazo por tutpreni la leganton (nerespondita demando, Kial io estas tiel, kiel ĝi estas priskribata? Kiel povas esti, ke … Kial io okazis, aŭ ne?) La unua linio estas bonvenigo, saluto, ia »Hallo«. Ne malsaĝe foruzu ĝin! La unua alineo decidigas la leganton, ĉu li daŭrigas la legadon.

Ne ekzistas recepto por ĝi, foje sufiĉas frazeto kiel »Pluvis.« Se la leganto interesiĝas pri la libro kaj daŭrigas la legadon, tiam li atingas la hokon:

La hoko

La aŭtoro devas kapti la leganton per la unua frazo, la unua alineo, la unua aŭ plej malfrue sur la dua paĝo same kiel fiŝkaptisto kaptas fiŝon per hoko. La fiŝo devas manĝi la hokon, kaj la leganto devas aĉeti la libron. Hoko povas esti frazo, iam eĉ nur malmultaj vortoj, kiu konvinkas la leganton, ke li nepre devas plu legi la libron. Hoko estas, se la leganto demandas sin: Kio okazas tie?

Brute mortigita homo ne estas hoko.

La unuaj dek procentoj

Plia ebleco por interesigi la leganton pri romano estas la establa prezentaĵo (establishing shot) de la ĉefa persono kaj lia ĉirkaŭaĵo en unu aŭ du frazoj. La komenco aŭ la malfermanta ĉapitro difinas la tonon de la tuta historio kaj akordas la leganton al venontaj okazaĵoj. La ĉefa persono devas alfronti defiojn kaj travivas konfliktojn. Jen aperas konkreta demando, je kiu la leganto postulas respondon.

Komence de libro oni rezignu skribi banalaĵojn kaj histori-sciencajn kaj aliajn krominformojn.

La fino de la 1a akto

Fine de la 1a akto okazas ŝanĝo de la intrigo. Ekzistas punkto, post kies transiro oni ne povas reveni (point of no return) al la antaŭa vivo. La ekaranĝo (setup) estas finita, la rolantoj transiras la Rubikonon. Io, kio ŝanĝas la vivon de la ĉefa persono, okazis, kaj pro tiu ŝlosila okazaĵo li devas partopreni la agadon.

Knal Majsner

Samstag, 29. Juli 2017

Pri markdaŭno (Markdown)

Pri markdaŭno mi skribis jam en 2014. Intertempe mi skribas ĉiujn manuskriptojn, tradukojn, elektronikajn librojn, blogerojn kaj tiel plu en markdaŭna formato.

Ĉiuj grandaj operaciaj sistemoj kaj multaj programlingvoj havas konvertilojn, per kiuj mi povas ŝanĝi markdaŭnan tekston al HTML- aŭ alia formato (doc, docx, pdf, rtf ka.). Tial markdaŭnaj dosieroj taŭgas por interŝanĝo de tekstoj inter diversaj operaciaj sistemoj.

Se vi volas elprovi markdaŭnon, faru tion en interreto:



Hodiaŭ mi prezentas kelkajn bazajn markaĵojn (etikedojn), kiujn oni povas uzi por markdaŭnaj tekstoj.

Ekzistas pliaj markaĵoj, sed mi ĉefe uzas nur ĉi tiujn, kiujn mi priskribas ĉi-sube.



Titoloj

Titollinioj ricevas kradsignon (dieson) komence de la linio. La nombro de kradsignoj indikas la nivelon de la titollinio.
    
# titollinio 1a-ranga (HTML: H1)

## titollinio 2a-ranga (HTML: H2)

### titollinio 3a-ranga (HTML: H3)


titollinio 1a-ranga

titollinio 2a-ranga

titollinio 3a-ranga



Disigo de alineoj

Blanka (senenhava) linio disigas du alineojn.
...


Elstarigita kaj emfazita tekstoj

**Po du steletoj markas grasan tekston.** (La markaĵoj estas skribita maldekstre kaj dekstre de la teksto!)


Po du steletoj markas grasan tekston.

_Po unu substreko aŭ unu steleto markas emfazitan tekston._ (La markaĵoj estas skribita maldekstre kaj dekstre de la teksto!)


Po unu substreko aŭ unu steleto markas emfazitan tekston.


Listo

* (steleto) signas listeron:

* unua listero
* dua listero


  • unua listero
  • dua listero

Numeritaj listoj

Numeritaj listoj havas numeron kun postmetita punkto komence de la linio. La numeroj ne devas esti sinsekvaj:

1. unua linio
4. dua linio
4. tria linio

La rezulto:

  1. unua linio
  2. dua linio
  3. tria linio

Vertikala linio


Tri steloj en vico kreas horizontalan linion:

***






Difinlistoj

Difinlistoj ne ekzistas en tekstoprogramoj. Mi kelkfoje uzas ilin anstataŭ tabeloj.

Difinlisto difinas nocion kaj
: sub ĝi post po dupunkto priskribojn.
: La nombro de priskriboj ne estas limigita.




Difinlisto difinas nocion kaj
sub ĝi post po dupunkto priskribojn.
La nombro de priskriboj ne estas limigita.



Ligiloj

Interreta ligilo konsistas el priskribanta teksto en angulaj krampoj kaj post ili sen spaceto la adreso (URL) en rondaj krampoj:

[priskribo](www.majkel.de)



Bildoj

Bildo (ligilo de bildo) estas enmetata per voksigno, alternativa teksto en angulaj krampoj kaj post ili sen spaceto la adreso (URL) en rondaj krampoj:

![alternativa teksto](bildo.jpg)


Multi-markdaŭno

Ekzistas diversaj etendaĵoj por la origina markdaŭno. Unu el ili estas multi-markdaŭno (Multimarkdown, MMD). Ĝi aldonas inter alie piednotojn kaj tabelojn.


Piednotoj

Piednotojn[^piednoto-12] oni povas meti ĉien en la teksto. La kolektado de piednotoj en glosaro kaj la numerado okazas aŭtomate. La ligilo al piednoto estas skribata en angulaj krampoj kun cirkumflekso kaj cel-indiko. La piednoto mem estas markata laŭ la sama maniero kun sekvanta dupunkto:

[^piednoto-12]: Tio estas piednoto.

Piednotoj estu skribataj en la teksto inter du alineoj, ne fine de ĝi. Markdaŭno ĉiam metas glosaron post la fino de la teksto, ĉar HTML ne konas klasikajn (libro-)paĝojn.


Tabelo

Oni kreas tabelojn laŭ la jena maniero:


  • Inter la kolonoj de tabelo staras vertikala streko (|).
  • Tabelo havas kapon.
  • Inter kapo kaj enhavo de la tabelo estas apartiga linio.


|unua kolono|dua kolono|tria kolono|
|-|-|-|
|enhavo 1|enhavo 2|enhavo 3|
|enhavo 4|enhavo 5|enhavo 6|

La rezulto:


unua kolonodua kolonotria kolono
enhavo 1enhavo 2enhavo 3
enhavo 4enhavo 5enhavo 6

aŭ kun indiko de ĝisrandigo:


|unua kolono|dua kolono|tria kolono|
|:-|:-:|-:|
|maldekstrema|centrigita|dekstrema|
|enhavo 4|enhavo 5|enhavo 6|

La rezulto:


unua kolonodua kolonotria kolono
maldekstremacentrigitadekstrema
enhavo 4 enhavo 5enhavo 6

En elektronikaj libroj tabeloj havu nur du, en escepta kazo tri kolonojn.

(Fino)


Samstag, 17. Juni 2017

La planlingva ideo kaj la scienc-fikcia literaturo en GDR

Jen do raporto el la pasinteco. Mi verkis ĉi tiun artikolon por la revuo Kontakto n-ro 70 (1981:2), kiu havis la temon »Bildrakontado kaj scienc-fikcio«. Por klarigo: Germana Demokrata Respubliko (mallonge GDR) estis tiu lando, kiu poste kunfandiĝis kun sia okcidenta frato al Germanio. La enhavo de la artikolo tamen estas daŭre interesa almenaŭ por literaturaj fakuloj kaj eble por verkistoj.

En la scienc-fikcia literaturo de Germana Demokratia Respubliko oni ofte traktas problemojn de internacia lingva komunikado. Per la ĉi-suba materialo mi volas doni superrigardon, pri la metodoj kaj solvoj al la menciita demando. Pro teknikaj kaŭzoj ne eblis starigi kompleton de la koncernaj romanoj. La ĉapitro pri tradicioj nur havas do kompletigan karakteron.

Tradicioj

Klasikaj sociaj utopioj

Dum la transiro de feŭdismo al kapitalismo estiĝis pluraj literaturaj verkoj, kiuj priskribis idealigitajn sociojn, kritikante la propran tempon. La romano de Thomas More Utopia donis sian nomon al la ĝenro de sociaj profetaĵoj – utopio. En kelkaj sociaj utopioj rolis planlingvoj, do konscie kreitaj lingvoj por ĝenerala interkompreniĝo, ĉar »ideala popolo ankaŭ devas uzi idealan lingvon« (Werner Krauss). Tiuj planlingvoj laŭ funkcio tamen ne estis internaciaj kompreniloj, sed naciaj lingvoj. Indikojn pri tio ni trovas en la antologio Vojaĝo al Utopia1, el kies antaŭparolo devenas la supra citaĵo. La lingvoj listigotaj ĉi tie plejparte estas filozofiaj artefaritaj lingvoj de la tipo »Ro«.

En Les aventures de Jacques Sedeur dans la découverte de la terre australe (»Aventuroj de Jacques Sedeur …«) Foigny priskribas lingvon, en kiu la litero b signifas ion helan, d ion malagrablan, malbonan. Aab nomiĝas la suno, Aeb signifas stelon.

Planlingvon, kiu montras »tendencojn de ŝparemo kaj malmultigo de sia morfologia kaj fonetika konsisto« (Werner Krauss), ni trovas ĉe La vojaĝoj kaj aventuroj de Jacques Massé de De Patot (1710):
  • ata – mi, ni manĝas
  • ate – vi manĝas
  • at – manĝi, manĝu!
Perfekta lingvo estas parolata en Ikario de Calut: Ofte oni plendas pri tiu obstaklo, per kiu la malperfekteco kaj diverseco de la lingvoj baras la evoluon de la racio… Jen, perfekte simpla, regula kaj racia lingvo, kiun tiel oni skribas, kiel oni parolas, kaj tiel prononcas, kiel oni skribas, kies ĉiu vortradiko havas perfekte difinitan signifon, kies gramatiko kaj vortaro estas tiel simpla, ke ampleksas ĝin ĉi tiu maldika volumo, kaj kies lernado estas tiel facila, ke iu ajn povas alproprigi ĝin dum 4-5 monatoj.2 (p. 17).

Antaŭuloj de moderna scienc-fikcio

Fine de 19a kaj komence de la 20a jarcentoj ni trovas meze de alte evoluinta kapitalisma socio la patrojn de la moderna scienc-fikcio: Jules Verne kiel reprezentanton de teknika fikcio, en Germanio Kurd Lasswitz ĉefe kun sociaj utopioj, kaj (iom poste) en Anglio Aldous Huxley kun satire nihilisma] utopioj. Ĉe Jules Verne ni ne trovas lingvajn problemojn, kvankam onidire li mem estis simpatianto de Esperanto kaj iam planis verki romanon pri esperantistoj. En la romano de Huxley Brava nova mondo (1932) ne plu ekzistas naciaj lingvoj:

»Vi scias, kio estas la pola, mi supozas.«
»Mortinta lingvo.«
»Kiel la franca kaj la germana…«3 (p. 24).

Lasswitz (pron. lasvic) estas pli progresema. En la rakonto Ĝis la nulpunkto de la estado, rakonto el la jaro 2371, ekzistas universala lingvo por ĉiutaga uzo. Tamen: Kvankam oni dum ordinara trafiko preskaŭ senescepte uzis la nove enkondukitan universalan lingvon, oni pro- noncis Ia tenerajn sentojn de la koro per la dolĉaj sonoj de la origina gepatra lingvo… Aliflanke: La grunceledo estas … nova poezia formo … plenumebla bedaŭrinde nur per la moderna universala lingvo4 (p. 7).

Tiu rakonto aperis unuafoje en 1871, do naŭ jarojn antaŭ la publikigo de volapuko!

La scienc-fikcio en GDR

Aludojn pri mondlingvo parolata en utopia komunisma ŝtataro ni trovas jam en la unuaj fikciaj romanoj de GDR, kiuj prezentas aktualigitan version de la klasikaj sociaj utopioj. Esence pli profundajn diskutojn pri problemoj de plurlingva internacia kunlaboro aperas ekde mezo de la sesdekaj jaroj. Estas proponataj du solvoj diversvariantaj: uzo de pluraj mondlingvoj kaj peraŭtomata tradukado, kaj uzo de planlingvo.

Pluraj mondlingvoj

La aŭtoroj proponantaj la unuan solvon kompreneble ne estas konsekvenca]. Tio montriĝas klare ĉe Alexander Kröger. En Antarktika 2020 lia heroo bonŝance ĉiam renkontas kolegojn scipovantajn la germanan lingvon:

»Mi nomiĝas Pjotr. Ĉu vi estas germano? - Bone, ni parolos germane unu kun la alia. Volas mi perfektiĝi en tiu lingvo.«
»Jes, Germana Demokratia Respubliko«, Monig diris. »Mi bezonus helpinstruadon pri rusa lingvo5 (p. 20).

»Bonan tagon«, li eligis ruse. »Mia nomo estas Monig. Mi ĉi tie plenumas praktikumon kaj volas anonci min ĉe kolego doktoro Levrov.« Kiel plej ofte en tiu lingvo Ii parolis malrapide kaj certe misprononce. »Ĉu Germana Demokratia Respubliko?«, ŝi demandis. Kaj jam la prononcado de tiuj tri vortoj perfidis, ke ŝi bone scipovas la germanan lingvon. (samloke, p. 22)

Ofte ekzistas aŭtomatoj komprenantaj tri aŭ minimume du lingvojn:

Tiam li spasme turniĝis kaj kuris al Ia lifto. Vane Ii serĉis la kutiman vokklavon, ĝis lia rigardo trovis oranĝ-koloran plastan ŝildon, kiu petis grandlitere en rusa, angla kaj germana: »Voku klare, sed ne tro laŭte, lifto!«
»Lifto!« li vokis kaj rigardis skeptike Ia nombroludadon sur la lumtabulo. Sed post nelonga tempo la lifto haltis antaŭ li … Ankaŭ ĉi tie Ii renkontis la akustikan vokilon.
»Bonvolu nomi la nombron de la dezirata etaĝo«, tie estis legeble, »sed uzu nur rusan, germanan aŭ anglan6. (p. 5 k.s.).

La aŭtoro de tiu libro, G. Matzke, ankaŭ poste aludis la multlingvecon de Tero:

Jam de la unua tago Hejo [loĝanto de planedo Plutono - ML] havis la deziron lerni nian lingvon. Ĉu vi povas imagi al vi lian surprizon, kiam ni klarigis, ke ekzistas sur Tero centoj da diversaj lingvoj. Al li tre plaĉis la rusa lingvo, do ni instruis ĝin al Ii. (samloke, p. 140 k.s.).

Aŭtomatajn tradukilojn la aŭtoroj priskribas sufiĉe ofte, sed preskaŭ ekskluzive por la komunikado kun eksterteranoj. Tiel oni ekzemple interparolas kun Ayör-oj, la progresemaj loĝantoj de la planedo Transplutono:

»… du malgrandaj, metale brilantaj aparatoj … rondaj, grandaj kiel kolomba ovo … Tiuj estas tradukiloj. Vi povas interparoli kun ĉiu Ayör kaj kompreni liajn vortojn7

Alte evoluintan Iingvo-aŭtomaton prezentas ankaŭ G. Krupkat:

»La aŭtomato estis programita por pluraj lingvoj. El mia erara franca prononcado ĝi tuj eltrovis sonelementojn de la germana lingvo kaj respondis germane8

Uzo de propra planlingvo

Ĉe C. Letsche aŭtomataj tradukiloj estas nur transira solvo. Tia postrestaĵo rolas en La viro el la glacio:

Ĉi-momente Aŭriol malkovris la malgrandan keston similan al binoklo kaj la etan membranon kroĉitan al la orelo. Antaŭ la enkonduko de la mondlingvo Transling, jam de naŭdek jaroj la ĝenerala lingvo, tia tradukilo estis kutima. En Ia iamaj etnaj lingvoj oni interparolis jam nur interne de familioj, kaj la plej junaj jam havis malfacilaĵojn kompreni kelkajn vortojn9 (p. 55).

En antaŭa romano la sama aŭtoro uzis similan ideon: Li sin turnis al la kunvenintoj en la normlingvo, kiu ekde jardekoj estis kutima ankaŭ en scienco kaj estis preskaŭ forpelinta la antaŭajn mondlingvojn.10 (p. 19).

Tiajn pensojn ni trovas ankaŭ ĉe W. Weitbrecht. Li antaŭvidas la enkondukon de mondlingvo kiel politikan akton plenumatan de Unuiĝintaj Nacioj:

Interlingua estis ceremonie enkondukita kiel mondlingvo de UN en la jaro 2000. En ĉiuj landoj ĝi estis instruata kiel unua fremda lingvo, kun latina alfabeto. Por UN estis pli facile proponi artefaritan lingvon, kiu enhavis elementojn de ĉiuj lingvogrupo], ol ekzemple la anglan aŭ rusan. Kaj nun oni apenaŭ konsciis, ke ne ekzistis popolo, kies gepatra lingvo estis Interlingua.11 (p.9 k.s.).

Uzo de Esperanto

La jus cititaj aŭtoroj mem inventis internacian planlingvon. Sed ja tiucele jam ekzistas Esperanto. Eble Ia unua, kiu uzis tiun lingvon en orientgermana scienc-fikcio, estas E. del Antonio. Esperanton Ii mencias en almenaŭ tri romanoj, tiel en Titanus kaj en ties daŭrigo Reveno de la prauloj. En la laste nomita romano la homa socio trairas renovigan procezon, dum kiu ankaŭ Ia lingvoj ŝanĝiĝas.

Roman kapjesis esprimplene. Esperanto estis nekonata al la hodiaŭaj homoj, ilia televizio laboris per aliaj bildfrekevencoj kaj impulsoj12 (p. 70)
Dum la tago li havigis al si lingvistikan aŭtomaton … Dum sekundoj lumradioj skribis la tekston en la interlingvo sur fotofolio. (samloke)

Lingvan ekzemplon por Esperanto P. Gosse donas en la rakonto »Fabela eskalacio«. Bedaŭrinde tiu specimeno estas tute inventita:

»Have wir fasching«, Mirsawoh demandis sian najbaron en la speco de Esperanto, kiu estas parolata en lia regiono.13 (p. 312).

Pledas por Esperanto, pli ĝuste por iu reformita Neo-Esperanto, ankaŭ H. Prüfer. Specimene li skribas: »Uniona Astronaŭtika«14 (p. 14) kaj komentarias:

Fine de la dudeka jarcento la scio de homaro estis tiel kreskinta, ke oni ne plu povis malŝpari tempon kaj forton de la junuloj per la nekrea babilado de pluraj mondlingvoj… Tiel evoluis nia Neo-Esperanto, kiun oni nun jam de jardekoj instruas devige en la lernejoj de preskaŭ ĉiuj ŝtatoj… luj eĉ asertas, ke tiu artefarita lingvo forpelos la naciajn lingvojn dum antaŭvidebla tempo, ĉar ĝi jam nun montras esencajn trajtojn de vivanta lingvo. Sen Neo-Esperanto estus ebla nek nia ekspedicio nek tiu de lkarus. Ĝi estas nia ĉiutaga lingvo. Ni ne povus preni kun ni seson da tradukantoj kiel balaston!« (samloke, p. 15).

Tute alie P. Lorenz en sia romano Humunkulis nenie parolas pri Esperanto, sed uzas la nociojn Usonodollar (usona dolaro) kaj mondnovaĵoj (kiel nomon de gazetara oficejo). Li certe estas ĝis nun la sola verkisto en GDR, kiu mem parolas Esperanton.

  1. Reise nach Utopia, Französische Utopien aus drei Jahrhunderten. Berlin, 1964. 
  2. Calut: Voyage en Icarie. Paris, 1845. (En: Socipolitikaj aspektoj de la Esperanto-movado). Budapest, 1978. 
  3. Huxley: Schöne neue Welt. Berlin, 1978. 
  4. Lasswitz: Bis zum Nullpunkt des Seins. Berlin, 1979. 
  5. Kröger: Antarktis 2020. Berlin, 1973. 
  6. Matzke: Projekt Pluto. Berlin, 1976. 
  7. Weise: Das Geheimnis des Transpluto. Berlin, 1962. 
  8. Krupkat: Nabou. Berlin. 
  9. Letsche: Der Mann aus dem Eis. Rudolstadt, 1970. 
  10. Letsche: Verleumdung eines Sterns. 2a eld. Rudolstadt, 1968. 
  11. Weitbrecht: Stunde der Ceres. Rudolstadt, 1975. 
  12. del Antonio: Heimkehr der Vorfahren. 7a eld. Berlin, 1978. 
  13. Gosse: Fabelhafte Eskalation. (En: Die Tarnkappe.) Berlin, 1978. 
  14. Prüfer: Planet der Traüme. Halle, 1973.