Samstag, 17. September 2016

Ekskurso al Mønsted (DK)

Feriado en Limfjord, regiono en la norda parto de Jutlando (Danlando). 

Ekskurso kondukis min kaj mian edzinon en la kalkfosaĵojn de Mønsted. Tio estis nia dua tiucela vizito, ĉi-foje ni kunhavis gumbotojn kaj fortan poŝlampon.

Antaŭ pli ol mil jaroj la danoj akceptis kristanecon. Parto de la nova religio estis kirkoj, la kristanaj preĝejoj. La kirkojn oni konstruis el ŝtono.

La materialo, per kiu oni kungluis la ŝtonojn, estis mortero, tiam tute nova konstru-materialo en Danlando. Por fari morteron oni bezonis kalkon, kiun oni bruligis (estiĝas neestingita aŭ bruligita kalko) kaj poste estingis per akvo (estiĝas estingita kalko). Per aldono de sablo estiĝas (kalk-)mortero, kaj kombinaĵo de kalko, sablo kaj cemento estas kalkcementa mortero.

La urbo Mønsted troviĝas dek ok kilometrojn de Viborg, kiu estis en mezepoko kvazaŭa ĉefurbo de Jutlando. Sub Mønsted oni trovis monton de kalko. Ĝis tiam ĝi estis senutila ŝtono, sed nun estiĝis fonto de enspezoj por la kamparanoj. La laboro en la kalkejo kaj la bruligado de kalko estis ilia dua profesio. La teknikojn por bruligado de kalko alportis al Danlando la monakoj venantaj kun la kristaneco.

Malsupren!

Konstruema episkopo kaj riĉa urbanaro en Viborg estis la kaŭzo, ke Mønsted ĉiam havis klientojn. Viborg havas nuntempe dek du kirkojn, ĉefkirkon, monakejojn kaj multajn domojn.

Akvo en la galerioj

En la dek-sesa jarcento, en tempo de malprospera konjunkturo de Viborg, oni liveris al tute alia merkato. Nun la neestingita kalko iris al tuta Jutlando. Dum ducent jaroj oni konstruis en Jutlando pli ol du mil kirkojn.

Akvofluo

La laboro en la kalkejoj okazis tutjare. En vintro oni laboris en kalkminejoj, en somero subĉiele (surface). En 1872 la kamparanoj vendis siajn privilegiojn al industria entrepreno. La kalkon oni nun uzis ne nur por produktado de mortero. La metalprodukta kaj la kemia industrioj aĉetis kalkon, kaj la agrikulturistoj aplikis ĝin al siaj agroj. La plej malbon-kvalita kalko estiĝis valora varo.

Detalo de fosaĵo

La grandskala produktado per kampotrajnoj kaj vartransportaj baskul-vagonetoj postulis pli grandajn galeriojn, sed la kalkon la laboristoj tamen dehakis per pikpioĉoj.

En 1953 ĉesis la laborado mineja, post du pliaj jaroj ankaŭ la surfaca. Ĝis 1978 la fornoj brulis kalkon el Djursland, tiam la produktado de kalko en Mønsted ĉesis.

La violinisto Anker Buch posedis la kalkfosaĵojn ekde 1981. Li aranĝis en la fabriko kaj en la galerioj koncertojn. Tiu tradicio daŭras.

En 1997 la dana ŝtato aĉetis la kalkfosaĵojn, la konstruaĵojn de la kalkfabriko kaj la ĉirkaŭan areon kaj protektis la tuton kiel monumenton.

Estas sesdek kilometroj da galerioj en la fosaĵoj. Iuj estas tute malaltaj, tiel ke viro ne povas stari en ĝi. Aliaj estas grandaj kiel domegoj. Du kilometroj estas lumigitaj.

En la kalkminoj travintras pli ol dek mil vespertoj. En printempo kaj somero ili manĝas insektojn en tuta Jutlando, sed jam en aŭgusto la vespertoj revenas al Mønsted. Ili pariĝas kaj flugas al vintrodormado. En vintro ili sin kaŝas en fendoj aŭ kalkkavaĵetoj.

En la kalkfosaĵoj oni stokas ducent kvindek tunojn da fromaĝo. Konata melkejo produktas kaj veturigas ĝin ĉi tien. Dum kvar semajnoj la fromaĝo maturiĝas en la fosaĵoj, ĉiusemajne oni turnas ĝin. La aerhumido de 98 % kaj la konstanta temperaturo de 8 gradoj (kiuj cetere portempe malfunkciigis mian fotilon!) estas bonegaj kondiĉoj por la stokado. La fromaĝo estas vendata ĉefe en Germanio kiel Höhlenkäse (kavernofromaĝo), sed oni povas preni hejmen specimenon da ĝi kiel suveniron.

Al la fromaĝejo: fermita pordo

(Laŭ informoj de flugfolio de Mønsted Kalkgruber)

Samstag, 10. September 2016

Ekskurso al Aars (DK)


Feriado en Limfjordo, regiono en la norda parto de Jutlando (Danlando). Antaŭ kelkaj tagoj ni faris mallongan ekskurson.

Aars estas tipa dana urbeto kun belaj, diverskolore farbitaj domoj, vendejoj kaj riĉa kultura vivo. Oni aktuale preparas la feston de la cimbroj.




La cimbroj estis ĝermana popolo, kiu iam konjekteble loĝis en norda Jutlando, do ĝuste ĉi tie sur la duoninsulo Himerlando, de kie ili foriris suden ĉ. la jaro 120 a. K. kune kun teŭtonoj kaj ambronoj. Oni supozas, ke ŝanĝoj de la klimato kaj ŝtormondego kaŭzis la foriron. Plurfoje ili batalis kontraŭ rom-imperiaj armeoj, atingis Gaŭlujon kaj la Iberan duoninsulon. Fine la romanoj venkis ilin ĉe la hodiaŭa Aix-en-Provence. La irado de la cimbroj estis la unua el longa vico da konfrontaĵoj inter ĝermanoj kaj romanoj.

Sed mi kaj mia edzino nun iras tra la stratoj de Aars. Estas tempo de tagmanĝo, kaj ni aĉetas en »Kimbrer Grill« fiskefilet-on. Estas granda telero kun impresa porcio da fiŝfileo kun terpomfingroj, saŭco kaj salato. Estas tre bongusta manĝo!




Eĉ ĉi tie, en manĝobudo sur placo en malgranda dana urbo, mi povas pagi senkontakte per kreditkarto. En Germanio senkontakta pagado estas preskaŭ nekonata. Germanoj ĉiam kaj ĉie supozas spionadon kaj laŭleĝan aŭ kontraŭlegan kopiadon, registradon kaj misuzadon de personaj informoj kiel nomo, adreso, vestaĵ-grando, dato de lasta aĉeto de pantalono kaj ties prezo, konto-numeroj, …

Estas tre simpla afero. Mi ne metas la karton en fendon de la kartoaparato (perkarta pagilo), sed tenas ĝin super ties malgrandan ekranon. La elektronikaj cirkvitoj de la karto kaj de la pagilo interparolas per NFC, tio estas mallongdistanca komunikado (eble 2 cm). Ili interŝanĝas la samajn informojn, kvazaŭ mi metus la karton en la pagilon. Por malgrandaj sumoj tio sufiĉas. Se mi volas pagi grandajn sumojn (super 20 aŭ 25 eŭroj) la pagilo petas entajpadon de mia PIN. Tiel oni povas rapide kaj simple pagi kafon, glaciaĵon aŭ … tagmanĝon por du personoj. Ankla nacia debitkarto Dankort havas tiun funkcion.

La vendistino ne havas ordinaran pagilon, sed smartfonon kaj ekstran leg-aparaton, evidente la sistemo estas simila al tiu de Square Inc. en Usono.

Mia filino iam vojaĝis al Londono kaj forgesis preni siajn PIN kun si. Bonŝance ŝi havis kreditkarton taŭga por senkontakta pagado kaj per ties uzado povis vivteni sin kaj veturi per metroo dum tuta semajno.

Ni leviĝu kaj daŭrigu nian promenon tra Aars. Kaj jen mi vidis aŭton kun okulvitroj! (400 vortoj)




Samstag, 25. Juni 2016

Ferepoka domo sur Amrum

La vadomaro ("Wattenmeer") estas la bordoproksima, malprofunda parto de la Norda Maro, kiu estas sub forta influo de la tajdoj. Ĉiutage vastaj partoj de ĝi sekiĝas dum tempo de malalta maro kaj subakviĝas dum alta maro.

Duna pejzaĝo sur Amrum

Antaŭ du mil jaroj la vadomaro supozeble estis marĉa kaj senarba regiono, sur kiu oni paŝtis brutojn, kaj la hodiaŭa insulo Amrum estis monteto kun miksita arbaro. Ĉi tie loĝis homoj. Oni trovis kvin ferepokajn domojn kaj rekonstruis unun el tiuj. Mi jam skribis pri la birdokaptejo, kaj estas nur kelkminuta vojo de tie tra la dunoj ĝis la rekonstruita domo.

Ferepoka domo inter la dunoj

Grava kaj nom-dona propreco de la ferepoko estis la gajnado de kruda fero el erco kaj la forĝado de hakiloj, tranĉiloj kaj tondiloj. Same kiel jam en la bronza epoko la homoj ŝpinis lanon kaj kolorigis ĝin per plantofarboj aŭ terpigmentoj. Multaj ceramikaj trovaĵoj pruvas la altan nivelo de potfarado.

La kamparana grandfamilio estis plejparte aŭtarka. Ĝi sin nutris per bestoĉasado, fiŝkaptado, brutbredado kaj agrokultivado. La tuta vivo estis dediĉata al la havigo de nutraĵoj kaj aĵoj por la taga vivtenado. Ankaŭ sufiĉa stokado estis necesa. La homoj konservis nutraĵojn per fumaĵado, peklado kaj malvarm-tenado. Oni metie produktis diversajn varojn kaj interŝanĝis objektojn, kiujn oni ne povis mem fari.

En ĉi tiu valo inter dunoj oni trovis tri domojn kun loĝeja kaj stala partoj. Tiujn partojn disigis ŝtonpavimo farita orte al la longa direkto. La pavimo kondukas de la antaŭa al la funda pordoj.

Malantaŭo de la domo

En la stala parto estis ŝtonpavimo laŭ la longa direkto, per kiu oni kaptis la ekskrementojn de la bovoj.

Stalo en la domo

En la centro de la loĝeja parto troviĝis fajrero.

Fajrejo

La domomuroj konsistis el turftranĉaĵoj aŭ el lignoplektaĵo plenŝmirita per lomo. Paraj lignaj fostoj portis firstotegmenton.

Detalo de muro

(La ferepoko estas nomita laŭ la ĉefa materialo de il-farado de tiu tempo. Laŭ la sistemo de la "tri epokoj" ĝi estas la lasta granda periodo de la homa prahistorio post la ŝtona kaj la bronza epokoj. Ĝin sekvas la klasika antikvo de la greka-roma mondo. La ferepoko komenciĝis proksimume je 1200a jaro antaŭ Kristo, kiam la hindo-eŭropaj hititoj inventis la prilaboradon de fero. La Hitita Imperio troviĝis en regiono, kiu respondas proksimume al la hodiaŭa Anatolio. Por meza Eŭropo oni datas la komencon de la ferepoko je 800 a. K.)

(Teksto laŭ diversaj informtabuloj ĉirkaŭ la priskribita domo)

Kunmetaĵoj:

  • agr·o·kultiv·ad·o
  • best·o·ĉas·ad·o, bird·o·kapt·ej·o, bord·o·proksim·a, brut·bred·ad·o
  • ĉiu·tag·e
  • dediĉ·at·a, dis·ig·i, dom·o·mur·o
  • fajr·ej·o, fajr·er·o, far·ad·o, far·it·a, fer·epok·o, first·o·tegment·o, fiŝ·kapt·ad·o, forĝ·ad·o, fum·aĵ·ad·o
  • gajn·ad·o, grand·famili·o
  • hak·il·o, hav·ig·o
  • inform·tabul·o, inter·ŝanĝ·i
  • kamp·ar·an·o, kelk·minut·a, kolor·ig·i, komenc·iĝ·i
  • lign·o·plekt·aĵ·o, loĝ·ej·o
  • mal·alt·a, mal·antaŭ·o, mal·profund·a, mal·varm·a, miks·it·a, mont·et·o
  • nom·it·a, nutr·aĵ·o
  • pekl·ad·o, plant·o·farb·o, plej·part·e, plen·ŝmir·it·a, pot·far·ad·o, pra·histori·o, pri·labor·ad·o, pri·skrib·it·a, proksim·um·e, propr·ec·o
  • re·konstru·i, re·konstru·it·a
  • sek·iĝ·i, sen·arb·a, stok·ad·o, sub·akv·iĝ·i, supoz·ebl·e
  • ŝton·pavim·o
  • ten·ad·o, ter·pigment·o, tond·il·o, tranĉ·il·o, trov·aĵ·o, trov·iĝ·i, turf·tranĉ·aĵ·o
  • vad·o·mar·o, viv·ten·ad·o

Samstag, 18. Juni 2016

Birdokaptejo Meeram sur Amrum

Antaŭ kelkaj tagoj mi vizitis la birdokaptejon (Vogelkoje) Meeram de la insulo Amrum.

Anaskaptejoj ekzistas jam ekde la 13a jarcento. Ili estas malgrandaj lagoj, de kies anguloj etendiĝas kvar nasokanaletoj, kiuj finiĝas en kaptokorboj.

Tiu birdokaptejo estis instalaĵo por la kaptado de anasoj de 1867 ĝis 1935. Hodiaŭ ĝi estas muzeo.

Tiutempe la insulo estis preskaŭ senarba. Komence de la kaptosezono oni kaptis kelkajn anasojn kiel logaĵojn. Tiujn oni manĝigis en la nasokanaletoj. Iom post iom alvenantaj migrantaj birdoj imitis la log-anasojn kaj naĝis en la kanaletojn. Ĉiu kanaleto estas iomete kurba. Ne vidante mallarĝiĝon de la kanaletoj, la anasoj sentime sekvis la vokojn de logaĵoj. Anaskaptisto observis kaj pelis ilin en la kaptokorbon.

Malgrandaj portempaj lagoj estas tipaj por dunejoj. En somero ili kutime sekiĝas. Tiel en la dunoj estiĝas marĉaj makuloj, sur kiuj kreskas maloftaj plantoj. En la birdokaptejo dum la tuta jaro estas akvo pro speciala grundotavolo. Hodiaŭ kvar el la origine kvin alfluaĵoj estas sekaj. En la iamaj fluejoj staras betuloj, kiuj forkonsumas en la someraj monatoj la akvon, antaŭ ol ĝi fluas en la lageton.

Hodiaŭ anasoj kaj anseroj vivas sendanĝere kaj ĉefrolas en la fotostrioj de la turistoj.

En apuda apartejo ni vidas kapreolojn ripozantajn en somera suno.

Lago ĉe la birdokaptejo inter dunoj

Samstag, 19. Dezember 2015

Agrablan feriadon! (Daŭrigo)

Turistoj kompreneble ŝatas demandi pri la vojo. Nun do oni imagu al si malgrandan insulon en la granda Norda Maro. Malgranda, agrabla kaj ĉirkaŭita de akvo. Tiu akvo ne simple ĉirkaŭas la insulon, ne, ĝi onde surverŝiĝas sur la strandon. Tute egale, kie oni troviĝas, oni povas aŭdi la maron — se estas alta tajdo, ni rememoras — kaj la distanco al la strando estas nur kelkaj paŝoj. 

Do la turisto finas sian aĉetadon en ĉiovendejo kaj ĉe la kaso demandas la kasistinon, kiu laŭ lia opinio devas samtempe kaj sen ekstra pago plenumi la taskon de ĉiĉerono: »Kien mi devas iri por atingi la strandon?« 

Kion ŝi respondu? Kion ŝi respondu sen rikani? 

La homo urbana kutimiĝis, ke li devas konkeri longegajn stratojn per aŭtomobilo kaj ne povas imagi al si, ke io troviĝas en piedira distanco. La bonkora kaj kompatema insula kasistino fingromontras al la pordego de la vendejo kaj klarigas: »Tien.«

Plia problemo estas la tempo. La turisto volonte kuŝas dum horoj sur la strando en la suno, tute kviete sidas en kafejo kaj trinkadas unu kapuĉinon post la alia, aŭ ravite rigardas la frisajn domojn sur la transa stratflanko. Ĉi tiuj aktivaĵoj okazas laŭ fiksita horaro, kiu neniel kaj nenial rajtas ŝanĝiĝi. Ĉia malfruiĝo estas malpermesita. Se ekzemple dum la matena aĉeto de bulkoj okazas prokrastoj, tiam oni elŝutas amasojn da adrenalino. Jam la vido al vico de pli ol kvin atendantoj kaŭzas ŝvitadon. Se avino pagas per etvaloraj moneroj, tiam oni skrapetas la plankon per la piedoj. 

La patrino kun du infanoj kaŭzas katastrofon. Ŝi ne povas decidi, kion ŝi bezonas. Ĉu du bulkojn el sekala faruno kaj unu kun surmetitaj grajnoj, aŭ ĉu tri sekal-farunajn? Tion la atendanta turisto ne povas elteni. Li diras nenion, sed la vizaĝo ruĝiĝas. La patrino estas punata per koleraj rigardoj, kiam ŝi post laŭsente tri horoj eliras el la bakejo kun tri bulkoj kun grajnoj. Pro tiu virino pasis altvalora feriada tempo tute sensence. Tia impertinenteco!

Je la sama tago tiu turisto kaŭzas obstrukcon ĉe la kaso en la ĉiovendejo, ĉar li forgesis la personan identigan nombron de sia bankokarto. (350+ vortoj)

Kunmetaĵoj
  • aĉet·ad·o
  • aktiv·aĵ·o
  • alt·valor·a
  • atend·ant·a
  • atend·ant·o
  • av·in·o
  • bak·ej·o
  • bank·o·kart·o
  • bon·kor·a
  • ĉio·vend·ej·o
  • ĉirkaŭ·it·a
  • el·ir·i
  • el·ŝut·i
  • el·ten·i
  • et·valor·a
  • feri·ad·a tempo
  • fiks·i·ta
  • fingr·o·montr·i
  • hor·ar·o
  • ident·ig·a
  • impertinent·ec·o
  • kaf·ej·o
  • kas·ist·in·o
  • klar·ig·i
  • kompat·em·a
  • kompren·ebl·e
  • kutim·iĝ·i
  • laŭ·sent·e
  • long·eg·a
  • mal·fru·iĝ·o
  • mal·grand·a
  • mal·permes·it·a
  • mon·er·o
  • patr·in·o
  • pied·ir·a
  • plen·um·i
  • pord·eg·o
  • pun·at·a
  • rav·it·e
  • re·memor·i
  • ruĝ·iĝ·i
  • sam·temp·e
  • sen·senc·e
  • skrap·et·i
  • strat·flank·o
  • sur·met·it·a
  • sur·verŝ·iĝ·i
  • ŝanĝ·iĝ·i
  • ŝvit·ad·o
  • trink·ad·i
  • trov·iĝ·i
  • vend·ej·o