Esperanto en Ŝlesvig-Holstinio

Samstag, 26. April 2014

La aŭtoro Walther Kabel (1878 - 1935)

Walther August Gottfried Kabel (* 8. Aŭgusto 1878 en Danzig; † 6. Majo 1935 en Kleinmachnow ĉe Berlin) estis germana verkisto de distraj romanoj. Oni opinias lin unu el la plej ofte legitaj germanaj popol-verkistoj de la 1920aj jaroj, kiu publikigis dum pli ol dek kvin jaroj ĉiusemajne novan rakonton. Li verkis sub ĉirkaŭ dudek plumnomoj, inter aliaj Walter Kabel, Max Schraut, Olaf Karl Abelsen, W. Belka …

La patro de Walter Kabel estis profesia soldato. Li sendis sian filon al gimnazio. Post la abiturienta ekzameno Kabel studis juron kaj estiĝis referendario.

Supozeble en sia tempo kiel rekruto Kabel ekhavis ekde 1906 kontakton al la eldonisto Max Lehmann, kiu tiam gvidis firmaon de presado kaj eldonado en Berlin (Berliner Druck- und Verlagsgesellschaft). En 1909 Lehmann alinomis sian firmaon al »Eldonejo de modernaj legaĵoj« (Verlag moderner Lektüre) kaj estigis ĝin unu el la plej gravaj eldonejoj de populara literaturo.

Kabel partoprenis la unuan mondmiliton kiel oficiro.

Post la »Nacia Revolucio« de la nazioj en Germanio en 1933 oni deklaris lin aŭtoro de filiteraturo, kvankam li estis membro de NSDAP, la nazia partio. Li eksiĝis el la partio kaj mortis en Majo 1935 pro pafovundo, kiu konjekteble estis sinmortigo.

Pri liaj verkoj:

Por la etforma kajeraro »Männe kaj Max« (Männe kaj Max) de Verlag moderner Lektüre Kabel skribis sub la plumnomo Walther Neuschub pli ol kvindek titolojn. Dum la unua mondmilito li verkis kiel W. Belka dek unu rakontojn por la serio »Das Eiserne Kreuz« (La Fera Kruco). Erotikajn literaturaĵojn li publikigis por la serio »Intime Geschichten« (intimaj historioj) de la eldonejo. Por tiuj li elektis la plumnomon M. E. Schugge (germanlingve por »frenezeta«).

Lia unua krimromano »Das Haus am Mühlengraben« (La domo ĉe la muelila fosaĵo) estis tia sukceso, ke la eldonisto Lehmann proponis, ke li verku kiel ĉefa aŭtoro serion de posemajnaj romankajeroj. La nomo de la serio estis »Der Detektiv« (la detektivo). En 1921 oni ŝanĝis la titolon de la serio al »Harald Harst - Aus meinem Leben« (Harald Harst - El mia vivo). Kabel uzis kiel plumnomon Max Schraut, kiu same estis la mi-rakontanto de la kajeroj. Ĝis 1933 aperis tricent naŭdek ses kajeroj de ĉi tiu serio. En la volumo tricent kvardek ses (»Der Kongreß der Stummen« - La kongreso de la gemutuloj) detektivo Harald Harst parolas Esperanton kun sia amiko Max Schraut.

Plia ampleksa kajeraro estis »Olaf K. Abelsens Abenteuer abseits vom Alltagsweg« (La aventuroj de Olaf K. Abelsen flanke de kutimaj vojoj). Tiuj aventuroj de senkulpa persekutito ĉirkaŭ la terglobo aperis en kvindek poŝlibroj kun cent sesdek ĝis cent naŭdek paĝoj.

Jam en 1908/1909 Kabel verkis artikolon pri Esperanto: Das Esperanto, eine internationale Hilfssprache aperis en la numero Sommersemester 1908 – Wintersemester 1908/09 de la revuo
Akademische Turnerzeitung (akademia gimnastika gazeto de Verband der Turnerschaften auf deutschen Hochschulen [asocio de gimnastikaj grupoj de germanaj altlernejoj], eldonita de D-ro. Joseph Vaders Druck und Verlag von August Hoffmann; Leipzig; 25a jaro).

Kunmetaĵoj:

Samstag, 15. Februar 2014

Mia legilo por epub-libroj: Pocketbook Mini

Kiu mem faras elektronikajn librojn, neeviteble devas kontroli, kiel diversaj legiloj kaj lego-programoj vidigas la librojn. Male al presitaj libroj aŭ PDF-dosieroj, la lastaj ja estas ekzakta prezentaĵo de presotaĵo, elektronikaj libroj laŭ strikta senso distingiĝas per tio, ke la legilo aŭ legoprogramo adaptas la vidigon al la ekrano de la aparato (komputilo, pletkomputilo, smartfono, legilo). Tial oni kutime ne kalkulas PDF-dosierojn inter e-libroj. El la adapto de la vidigo sekvas, ke ĉiu aparato prezentas la tekston kaj la bildojn laŭ alia maniero. Tial mi havas referencajn legilojn (kindlo 4, kindlo PW 2013), al kiuj mi nun aldonis la kvin-colan legilon Pocketbook Mini. La firmao Pocketbook devenas el Ukrainio, hodiaŭ ĝi estas tutmonde aganta kaj apartenas al la kvin plej grandaj vendantoj de legiloj. La Mini estas nova sur la merkato kaj tiel malgranda, ke mi povas vere meti ĝin en mian ĉemizopoŝon.

La nigra-blanka ekrano havas 800 je 600 rastrumerojn. Oni regas la aparateton per klavoj. Ekzistas krucbutono (kvarvoja butono, kiun oni premas dekstre, maldekstre, supre kaj malsupre, kaj kiu havas en la mezo butonon por »bone, jes«) kaj du kromajn butonojn por foliumi aŭ moviĝi tra menuoj. La vojo tra la menuo kelkfoje estas tro longa. Ĉe Mini mi premas longe la centran krucbutonon, elektas la kvaran menueron »Dosiero« kaj poste la duan menueron »viŝi«. Nun, kiam mi scias tion, tio estas sufiĉe facila. Sed estis malfacile trovi la koncernan menueron.

Kvankam en la aparato agas procezilo kun taktofrekvenco de unu gigaherco, ĝi komence tre malrapide respondis klavopremojn. Kelkfoje ĝi ne reagas post klavopremo por foliumi antaŭen, sed post dua premo ĝi foliumas antaŭen du paĝojn. Intertempe mi ricevis la duan aktualigon por la bazosistemo (firmware), kaj speciale tiu dua aktualigo rimarkeble plibonigis la aparaton.

Pocketbook Mini uzas la programon Adobe Viewer por vidigi la librojn. Tiu programo funkcias pli bone ol la plej multaj legoprogramoj, kiujn oni povas elŝuti por androidaj smartfonoj. Alŝuti libroj mi povas laŭ diversaj vojoj: de komputilo per USB-konekto aŭ per elŝuto el vendejo, kaj mi povas sendi dosieron per retpoŝto al speciala retpoŝta adreso, de kie la dosiero estas plusendata al mia legilo.

Ĝi ne estas elstara, sed resume ĝi estas bona aparato rilate al prezo kaj grando, taŭga kiel unuaŝtupa modelo .

Kunmetaĵoj:

Samstag, 7. Dezember 2013

Uragano Xaver super Norda Eŭropo (5a / 6a Decembro 2013)

Je la 5a kaj 6a Decembro 2013 (ĵaŭdo kaj vendredo) la uragano Xaver (en Danlando: Bodil; en Svedio: Sven) furiozis super norda Eŭropo kaj do ankaŭ super Ŝlesvig-Holstinio. Post la uragano Christian, kiu je la 28a Oktobro 2013 pasis super Eŭropo, tiu estis la dua kaj eĉ pli forta ŝtormo dum mallonga tempo. Ĝi venis el Skotlando, kie ĝi kaŭzis gravajn damaĝojn.

La ventoforto superis dek du bofortajn gradojn, la rapideco de ventopuŝoj atingis ĉirkaŭ 140 km/h. En partoj de Germanio la publikaj peraŭtobusa kaj pertrajna trafikoj tute nuliĝis, ĝenerale okazis multaj ĝenoj de trafiko. Lernejoj estis fermitaj, la gelernantoj restis hejme.

Sur la insulo Amrum okazis noktaj kurentoĉesoj, tegmentoj damaĝiĝis, kaj okazis diversaj damaĝoj sur konstruaĵoj. Kelkaj bicikloj renversiĝis kaj difektiĝis. Pramoj ne trafikis, kaj kompreneble la poŝto ne funkciis. Nek leteroj nek pakaĵoj estis elportataj.

Pro la longa daŭro de la uragano de pli ol dudek kvar horoj kaj la samtempa saltondego la danĝera situacio estiĝis ne nur pro la ventego, sed ankaŭ pro la alta maro. La haveno de Wittdün parte subakviĝis. Pro ventopuŝoj kaj la glitiga efiko de salakvaj sprucaĵoj homoj povas facile renversiĝi kaj forgliti en la maron. Kelkaj frenezuloj kiel mi tamen aspiris heroecon kaj faris fotojn kaj video-filmojn en la haveno.

Sume la damaĝoj estis ne tro grandaj. La supervendejoj estis malfermitaj ankaŭ vendrede, ĉar ekzistas devigo provizi la loĝantojn. La longjara konstruado de digoj kaj la firmigo de bordoj bonege efikis. Komunumoj kaj fajrobrigadoj estis preparitaj kaj ekipitaj. Multaj homoj - ankaŭ mi - antaŭzorge aĉetis trinkaĵojn, nutraĵojn, ŝargis elektrajn aparatojn (ĉefe smartfonojn kaj kindlojn) kaj veturigis la aŭtomobilon sur sekuran lokon.

Interesa detalo: WhatsApp estis la plej grava informilo inter familianoj, geamikoj kaj gekolegoj en Wittdün. Ĝis profunde en la nokto oni interŝanĝis bildojn kaj mesaĝojn.

Je la sekva tago: Sabate regas paco kaj malalta maro.

Kunmetaĵoj:

Prononcu:

Xaver = Ksaver

La uragano Xaver batas la insulon Amrum. Haveno de la pramoj en Wittdün.

Samstag, 2. November 2013

La nova Kindlo: Kindle Paperwhite 2013

Fine de Septembro aperis la nova kindlo kun lumanta ekrano: Kindle Paperwhite 2013 (KPW 2013, nomita ankaŭ Kindle PW2). Kion fari, ĉu aĉeti la novan aparaton aŭ fidi je daŭra uzo de mia ankoraŭ sufiĉe utila kindlo 4?

La kindlo en sia kindlujo

Mi kutime legas en la lito antaŭ ekdormo, kaj uzis malgrandan kroman lampon por lumigi la ekranon. Tiu solvo estis sufiĉe bona kaj komforta, sed … iel nekontentiga. Nun estas aŭtuno, baldaŭ venis vintro, la malhela sezono de la jaro. Tiel mi konstruis motivon por aĉeti la novan kindlon.

Nun mi uzas ĝin kvar semajnojn. Vere, mankas al mi la kvar flankaj klavoj por foliumi antaŭen kaj reen. Estas mirige, kiel facile mi kutimiĝis je tiu speco de foliumado, kiun mi uzis je la kindlo 4. La kindlo »Paperwhite« tamen estiĝis mia preferata legilo. La lumanta ekrano, teknike tute nova speco de lum- kaj tuŝekrano kun tre unutona, senombra lumado, ebligas legadon, kiu estas tute sendependa de la ĉirkaŭa lumo. En hela, dumtaga, suna lumo la aldona elektra lumado ne estas perceptebla (tamen ekzistanta), vespere kaj nokte ĝi radiadas agrable. Oni povas agordi la lumon laŭ personaj preferoj, sed oni ne ŝaltas aŭ malŝaltas ĝin, ĝi estas ĉiam ŝaltita. Plia agrabla eco estas la trafoliumado. Mi glitigas la fingon de malsupre supren, tiam malfermiĝas navigila pleto. Ĝi indikas la aktualan legopozicion. Per movebla cirklosimbolo mi povas trafoliumi la libron en malgranda kromfenestro, tamen tenante la aktualan paĝon. Kompreneble ankaŭ la agordoj kaj eblecoj de mia Kindlo 4 estas plu disponeblaj.

Kunmetaĵoj:

Samstag, 19. Oktober 2013

La nordfrisa lingvo

Jam antaŭ du mil jaroj ĉe la bordo de la akvejo, kiun ni nomas »Norda Maro«, loĝis popolo, kiun la romianoj nomis »Frisii« - frisoj. Tiu popolo ekzistas - almenaŭ laŭ la nomo - ĝis hodiaŭ. La nuntempa Frislando ne estas unueca teritorio, sed konsistas el pluraj disaj regionoj, en kiuj oni parolas frisajn dialektojn:

la nederlanda provinco Frislando (ĉefurbo: Leeuwarden, frise Ljouwert; en Leeuwarden naskiĝis la germana verkisto kaj socialdemokratia politikisto Johano Strasser) en Nederlando, kiun la germanoj nomas »okcidenta Frislando«,
la regiono ĉirkaŭ la komunumo Saterland en la germana partoŝtato Malsupra Saksio, en la cetera »orienta Frislando« oni ne parolas frisan, sed platdiĉan dialekton,
la regiono Norda Frislando, kiu estas pli malpli identa al la distrikto »Nordfriesland« de la germana partoŝtato Ŝlesvig-Holstinio.

La nordfrisa lingvo disfalas en pli ol dek dialektoj, el kiuj la plejmulto aŭ formortis aŭ estas formortonta. Sur la insuloj Amrum kaj Föhr la lingvo vivas. La diferencoj de la lokaj (vilaĝaj) dialektoj estas malgrandaj. Sur la insulo Föhr ekzistas du subdialektoj: okcidenta, kiu estas pli simila al la Amruma dialekto, kaj orienta. La plej grava dialekto (fakte la unusole nominda) sur la firma tero estas »Mooring«.

Sur la nordfrisaj marinsuloj (»Halligen«) oni jam ne parolas la frisan, sed la platdiĉan.

La nordfrisa lingvo estas rekonata kiel lingvo de nacia minoritato kaj ricevas ŝtatajn agnoskon kaj subvenciojn. La universitato de Kiel (ĉefurbo de Ŝlesvig-Holstinio) instruas la frisan lingvon, same oni povas lerni ĝin en lernejoj kaj popolaj altlernejoj. Multaj lok- kaj stratonomoj estas en germana kaj nordfrisa lingvoj.

Dullingvaj surskriboj sur la ŝildoj en la staciodomo de la haveno de Dagebüll en Norda Frislando, de kie trafikas pramoj al la marinsuloj.

Ĉiumatene de la oka ĝis la naŭa horo okazas radioelsendoj sub la nomo »FriiskFunk« kadre »malferma radiofonia kanalo« (iel popola radiofonio). Diversaj institucioj penas konservi kaj progresigi la lingvon, ekzemple »Friesenrat« (nordfrisa konsilantaro), la nordfrisa fako de la universitato de Kiel, la Nordfrisa Instituto en Bredstedt kaj la Andersen-Hus (domo de Andersen) en Niebüll (Bredstedt kaj Niebüll estas urboj en la distrikto Nordfriesland).

Tamen - la nordfrisa lingvo vivas ĉefe pro privataj agado kaj engaĝiĝo kaj ĉiutaga uzado. Institucioj kaj universitatoj solaj ne povas vivteni lingvon.

En nordfrisaj vilaĝoj vi povas eniri vendejon kaj renkonti personojn, kiuj gaje interparolas - kaj vi komprenas nenion. Mi foje veturis sur la insulo Föhr per aŭtobuso de Wyk al Utersum. Tie tri virinoj sidis en la antaŭo de la veturilo kaj vigle babilis kun la veturigisto - nordfrise, kompreneble.

Cetere: Modernaj vortoj eniras la lingvon laŭ sia origina formo. Do, se mankas frisa vorto, oni simple uzas la koncernan germanan.

Vortaroj, gramatikoj kaj lernolibroj apenaŭ ekzistas. La eldonisto Jens Quedens, posteulo de Volkert Martin Quedens, kiu kune kun Paul Köhn fondis en 1890 tion, kio poste estiĝis la urbo Wittdün, proprakoste kaj senprofite eldonas vortaron kaj diversajn belliteraturajn librojn. Gazetoj ne (plu) ekzistas.

(Eltiraĵo el iama nordfrisa gazeto)

Kaj jen tio montras la komplikecon de la situacio. La nordfrisa lingvo estas parolata de ĉirkaŭ dek mil homoj (tio estas eble tri mil familioj), sed ili parolas ne »nordfrisan lingvon«, sed iun el la diversaj dialektoj. Oni povas verki lernolibrojn aŭ vortarojn - sed en kiu dialekto, je kiu prezo? La Amruma dialekto havas fortan subtenanton en la persono de Jens Quedens, sed laŭ nombro de la parolantoj la firmteraj dialektoj (ĉefe »Mooring«) estas plej grandaj. Ne ekzistas iu tendenco krei komunan lingvan bazon, unuecan aŭ norman nordfrisan lingvon. Homoj, kiuj science okupiĝas pri la lingvo, ofte estas nefrisoj: angloj, nederlandanoj, germanoj. Ŝtataj subvencioj kaj universitata instruado ne generas per si mem norman lingvon, sed norma lingvo estas kondiĉo por literatura verkado, presado de gazetoj kaj nombro da legantoj, kiu ebligas (preskaŭ) sensubvencian eldonadon. Same inter dek mil parolantoj vi nur malfacile povas trovi homojn, kiuj kapablas verki aŭ traduki.

Ligiloj:

Friiskfunk (radiofonio en nordfrisa lingvo): http://www.oksh.de/sh/machen/projekte/friiskfunk/friiskfunk.php
Nordfriisk Instituut (Nordfrisa Instituto): http://www.nordfriiskinstituut.de/
Vikipedio en nordfrisa lingvo: http://frr.wikipedia.org/wiki/Nordfriisk

Kunmetaĵoj: