Rompitaj fenestroj - rompataj urboj

Rompitaj fenestroj – rompataj urboj – rompota lando?

Kiam vi havas domon, kaj en tiu domo iu frakasas fenestrovitron, tiam vi devas tuj enmeti novan vitron. Se vi ne faras tion, oni iom post iom detruos ĉiujn fenestrojn, kaj vi havos ruiniĝintan domon.

Lingva ekskurso: En la germana lingvo ni havas proverbon, kiu priskribas tiun situacion: »Wehret den Anfängen!«. En Esperanto eble: »Fifarojn tuj malhelpu!« 

Grafikaĵo: https://www.craiyon.com/de

Tio priskribas la esencon de la hipotezo pri rompitaj fenestroj.

Laŭ ĝi ekzistas korelativeco inter urba kadukiĝo kaj krimo. Usonaj sciencistoj pri sociologio ilustris ĉi tiun teorion per la klarigo, ke rompita fenestrovitro devas esti riparita rapide por malhelpi plian damaĝon en la kvartalo kaj tiel pliiĝantan krimecon.

Estas dubo, kio unue aperas: la krimo, la senesperuloj aŭ la rompitaj fenestroj. Mi pensas, ke tio estas dialektika rilato, do divers-fontaj interagado kaj reciproka influo kondukantaj al la priskribita situacio. La komenco povas esti riparenda aŭto, etkrimuloj, ŝakrado de drogoj, homoj sen espero - tute egale, per kio ajn la spiralo ekiras. Mi ne volas pliprofundigi tiun hipotezon kaj akordon aŭ malakordon pri ĝi (Für und Wider), la skribita skizo sufiĉu.

Mia temo ne estas krimoj. Kelkajn urbojn mi vizitas ekde multaj jaroj kun konsiderinda tempa interspaco: Berlinon ĉiun duan aŭ trian jaron, Flensburgon kvaronjare, Hamburgon nur okaze. Mi rimarkas la aĉiĝon, kiu estas plej videbla en la plej grandaj urboj: senhejmuloj tranoktantaj en domenirejoj, difektaj bicikloj kuŝantaj preter la stratoj aŭ preter la rakoj, ĉieaj cigaredostumpoj, ŝmiritaj muroj, rubo apud rubujoj, ĝenerala impreso de malpureco, gluetikedoj kun politikaj batalvokoj sur pordoj kaj stratlanternaj fostoj. Sur la bulvardoj la butikoj ofte ŝanĝas siajn posedantojn, kelkaj vendejoj estas malplenaj. Almozpetuloj sidas sur la stratoj, kvankam en Germanio ĉiu helpobezona persono ricevas monon, manĝon, medicinan prizorgon kaj tranoktejon sen tempa limigo.

Kompreneble tian staton oni ne trovas en la tuta urbo, sed nur en kelkaj kvartaloj aŭ stratoj. Sed tiuj iam estis kaj parte eĉ hodiaŭ estas bonstataj, »riĉaj«, kaj tio estas timiga. La infanoj, kiuj naskiĝis antaŭ dudek jaroj kaj plenkreskis en tiaj kvartaloj, lernis, ke tiu aĉiĝo, la rubo sur la stratoj, la ŝmiraĵoj sur la domoj, la ĉiea malpureco estas tute normalaj. Kaj la nombro de homoj, kiuj estas aĉmienaj kaj videble senesperaj, kreskas. Tiel el rompita fenestro iom post iom kreskas rompita urbo.

---

Postskribo:

En la 1960-aj jaroj, Philip Zimbardo eksperimente esploris la ŝablonojn de vandalismo al parkitaj aŭtoj. Li starigis malnovan aŭton kun forigitaj numerplatoj kaj malfermita kapoto en Bronx, New York. Post dek minutoj preterpasantoj komencis malmunti la aŭton por trovi partojn. Post unu tago ĉiuj uzeblaj partoj estis forigitaj. Kaj kelkajn horojn poste komenciĝis la sensenca detruo de la vrako. En dua eksperimento, Zimbardo lasis simile preparitan aŭton en Palo Alto. Nenio okazis; nur maltrankvila preterpasanto fermis la malfermitan kapoton. Zimbardo konkludis, ke antaŭe ekzistanta difekto de objekto kondukas al ŝtelo kaj vandalismo-agoj - sed nur se la socia ĉirkaŭaĵo jam estas difekta, t.e., en la neglektitaj partoj de urboj.

---

• (Por germanoj: Vi trovas tradukojn el Esperanto en germanan lingvon en mia vortaro: http://www.tiny.cc/vortaro)
• (Por germanoj: Artikolo pri mia germanlingva gramatiko,  aktualigita eldono: 14. Juni 2026: Alltags-Grammatik des Esperanto)

2026-06-25

Kiu lernos Esperanton?

Tiun demandon mi metas precipe al germanaj esperantistoj kaj instruistoj. Preskaŭ ĉiutage mi legas aŭ spektas, ke la kleriga kaj eduka sistemo, ke lernejoj en Germanio estas en malbona stato:

Laŭ UNICEF nuntempe nur 60 procentoj de la infanoj en Germanio posedas bazajn kapablojn pri kalkulado kaj legopovo. En 2018 tiu nombro estis 73 procentoj.
Ne temas nur pri lernejaj juĝnotoj. Infanoj, kiuj ne povas legi aŭ kalkuli el bazlernejo, havos malmultan ŝancon por posta stabila profesia kariero. La perdo de fundamentaj kapabloj - iuj infanoj eĉ ne povas grimpi ŝtuparon - nun influas grandajn partojn de la socio, ne nur infanojn el malriĉaj familioj.

• Infanoj, ekvizitadantaj (ekfrekventantaj) la unuan klason, ne povas ĝuste paroli kaj vortumi frazojn. Ili ne povas fokusiĝi. Mankas aliaj kapabloj kiel teni krajonon aŭ tondilon.
• Transirante el la baz- (1a ĝis 4a klasoj) en la mezlernejon, multaj (laŭ studadaĵoj kaj raportoj en gazetoj temas pri 40%) lernantoj povas komprenante legi nur simplajn, mallongajn frazojn.
• Mezlernejanoj eĉ post la deka klarigo ankoraŭ ne scias, kio estas substantivo aŭ artikolo. (Rimarko: Mi ne scias, ĉu tio estas kulpo de la lernanto aŭ de la instruisto / instrumetodo. - ML)
• Iu universitata studento plendis, ke li devas legi tutan libron.

Grafikaĵo: https://www.craiyon.com/de

Tion fundamentas unuopulaj spertoj kaj citaĵoj kiel tiuj:

• Kelkaj el miaj 7-klasanoj ne povas legi la (analogan) horloĝon nek povas ligi siajn ŝulaĉojn kaj ofte havas tian bazan vortprovizon, ke ili eĉ ne komprenas simplajn, koncizajn instrukciojn. Plej bedaŭrinde estas, ke unu el tiuj ne volis lerni tiun kapablon kaj poste igis nin laĉi liajn ŝuojn por li.
• Antaŭ kvin jaroj mi havis volontulon, kiu ne sciis, kien malfermi la akvokranon.
• Bedaŭrinde, mi spertas ĉiutage en mia laboro, ke eĉ junuloj kun altlerneja diplomo ne povas paroli ĝuste la germanan. (Rimarko: Ĝuste tio estas plendo, kiun mi konas ekde la mezo aŭ fino de la 1970aj jaroj! Do la hodiaŭa stato estas rezulto de iom-post-ioma evoluo. La radikojn de tiu situacio mi trovas en la mezo de 1960aj jaroj. Do ne kulpigu la smartfonon! - ML)
• (Iomete preter la temo, tamen interesa:) La infanoj ne nur ne povas stari sur unu gambo, sed apenaŭ povas stari senmove sur du gamboj dum duonminuto.
• (Iomete preter la temo, tamen interesa:) La klaso de mia 14-jaraĝa filino planis tuttagan ekskurson. Ili devis vojaĝi tien kaj reen per trajno. La plej multaj el ŝiaj samklasanoj neniam antaŭe vojaĝis per trajno.
• Paroli pri socia selektado en eduka sistemo, kiu estas senpaga de bazlernejo ĝis universitato, postulas altan dozon da imagopovo.
• Infanoj el malriĉaj familioj havas historie unikajn ŝancojn aliri edukajn programojn. Lernejo estas senpaga, la biblioteko estas preskaŭ senpaga, kaj libroj estas vendataj kontraŭ cendoj aŭ kuŝantaj sur la strato. Neniu malhelpas malriĉajn infanojn ricevi edukadon.
• Tridek procentoj el la infanoj, kiuj eniras la lernejon (do la 1an klason), ne parolas la germanan lingvon.
• Dum la imperia regno (ĉirkaŭ 1910) la alfabeteco-procentaĵo (Alphabetisierungsrate) en Germanio estis proksima al 100%. Germanio estis unu el la plej kleraj landoj en Eŭropo. En 2018 ĉirkaŭ 88% estas funkcie kleraj, kio signifas, ke 12% el ĉiuj personoj estas funkcie analfabetaj homoj.

Sed Germanio ne estas sola en tia situacio. Jutuba video raportas, ke 21% el la usonaj plenkreskuloj estas analfabetoj. Pli ol duono el la usonanoj ne havas lego- kaj skribokapablojn (tio estas »legopovo-nivelo« = Alphabetisierungsgrad) pli altajn ol de sesgrada klaso.

Reen al Germanio. Ekzistas ankaŭ aliaj, eĉ tute malaj nombroj. Tridek procentoj el la finintoj de la mezlernejo transiras en abiturientigan lernejon (gimnazio) por tie akiri ĝeneralan kvalifikon por universitata eniro.

En 1950 tiu nombro estis proksimume 3,6%. Kiam mi estis abituriento (en la nuna orienta Germanio), el tridek lernantoj de klaso de ĝeneral-kleriga lernejo nur unu aŭ du transiris al gimnazio aŭ laŭ alia vojo akiris similan kvalifikon. Tio estis proksimume 7%.

Do kiel oni hodiaŭ atingas kvinoblan procentaĵon? Ĉu la lernejoj, la ekipaĵoj, la kvalifikado kaj kapabloj de la instruistoj estas tiel bonaj, ĉu la lernantoj estas pli diligentaj, saĝaj, lernemaj? Kiel oni akiras, ke 30% el la lernantoj havas poruniversitatan kvalifikon, kvankam aliaj ĉirkaŭ 40%  komprenas nur simplajn kaj mallongajn frazojn? Tute simple. Oni reduktas la postulojn por la abiturientaj ekzamenoj. La universitatoj estas tiuj, kiuj tial suferas, ĉar ilin eniras tro multaj personoj kun nesufiĉaj kapabloj. 

La reta eldono de la gazeto WELT skribas (2026-05-31): 1960 machten sechs Prozent eines Jahrgangs Abitur. Heute mehr als 50 Prozent. Die Folge: Zu viele Studenten haben nicht die Voraussetzungen für ein Hochschulstudium. (En 1960 ses procentoj el aĝogrupo sukcese trapasis la abiturientan ekzamenon. Hodiaŭ tio estas pli ol 50 procentoj. La konsekvenco: Tro multaj studentoj ne havas la necesajn kvalifikojn por universitataj studoj.)

(Laŭ diversaj fontoj, kies pravecon mi ne kontrolis.)

Tiuj konstatoj estas gravaj por la esperantistoj. Esperanton lernas homoj, kiuj el si mem havas intereson pri kleriĝado, klereco kaj inklinon al scioj kaj konoj. Esperanton lernas infanoj, kiuj jam en gepatra hejmo legadis librojn (kaj tio ne signifas, ke la gepatroj aktive instigas la infanojn. Ofte sufiĉas, ke ŝranko kun libroj staras en proksimeco.) Edukado neniam estis kaj estas demando de mono, de riĉa aŭ malriĉa deveno. Tion mi certigas al vi. Kion la esperantistoj, la kluboj, la asocioj kaj estraroj konkludas el la priskribita situacio? Kiu do lernos Esperanton en estonteco? Kiu volas lerni Esperanton, ĉar li rigardas ĝin grava por klereco kaj kulturo, kiu povas lerni Esperanton, eĉ ne havante bazajn sciojn pri la gepatra lingvo?

La sekvan konstaton mi jam publikigis en la artikolo pri mia »Alltags-Grammatik«. Jen la esperantigo:

Mi rimarkis, ke ŝajne ne ekzistas YouTube-filmetoj pri »La germana lingvo por eksterlandanoj« nek retpaĝaroj ofertantaj lerno-helpilojn pri la germana lingvo, kiuj estas tute sen eraroj. Tio estas tre maltrankviliga. La samo validas por matematiko. Multaj aŭtoroj kaŝas en vortmiksaĵo aŭ la esencan informon, kiun oni trovas en subpropozicio kaj rimarkas nur ĉe la tria legado, aŭ sian propran mankon de scio. Kelkaj aŭtoroj priskribas ion ĝuste, nur por poste konfuzi ĉion per siaj postaj ekzemploj.

---

• (Vi trovas tradukojn el Esperanto en germanan lingvon en mia vortaro: http://www.tiny.cc/vortaro)
• (Artikolo en germana lingvo pri mia gramatiko: Alltags-Grammatik des Esperanto)

2026-05-25

La gefiloj kaj genepoj de ELIZA

Ĉu vi konas Eliza-n?

Ĝi (aŭ ŝi, ĉar ŝi estis nomata laŭ Eliza Dolittle) estas komputera programo el 1966, kun kiu oni povis tajpe komuniki. Esperantlingva versio ankoraŭ ekzistas - interreto forgesas nenion: Esperanta Eliza. La programo serĉas en la enigita frazo, ĉu ĝi enhavas vorton troveblan en tezaŭro, kaj poste, komencante per tiu vorto, ĝi serĉas sinonimojn kaj ĝeneralajn terminojn. La programo ankaŭ enhavas kolekton de frazoj pri diversaj temoj, ofte demandojn aŭ instigojn por daŭrigi la interparolon.

Pasis ses jardekoj, kaj Eliza ricevis novajn vestaĵojn, novan aŭtomobilon kaj estas parto de klano - eh, mi volis skribi "de granda familio": LLM, larĝa lingvo-modelo. Sed ene de LLM batadas la koro de Eliza. Egale, kiel grandegaj la algoritmoj estas: Ili prenas frazon, analizas ĝin, serĉas konvenan reagon en datumbankoj kaj muntas respondojn. Same kiel Eliza en 1966.

Subspeco de LLM estas la Generaj Pratrejnitaj Transformiloj (GPT), sed ne rezignu: Neniu vere scias, kio estas GPT kaj kion ili faras. (GPTs … sind eine Familie von Large Language Models (LLMs), die auf einer Transformer-Deep-Learning-Architektur basieren. Diese von OpenAI entwickelten Foundation Models unterstützen ChatGPT und andere generative KI-Anwendungen, die von Menschen erstellte Ausgaben simulieren können. Quelle: IBM: Was ist GPT?) Rimarko: Mi pensas, ke fakulo scipovu klarigi la enhavon de sia fako aŭ iun specifan fakton en tri, maksimume kvin frazoj tiel, ke mezklera homo komprenas ĝin. Oni ne klarigas fakvorton per du aliaj fakvortoj. 

En interreto mi trovis la jenan koncizigitan de mi kritikon pri GPT:

GPT-aj artefaritaj inteligentecoj (AI) ne prilaboras enhavon; ili nur generas vortstatistikojn. Tio signifas, ke, eĉ se vi nutrus ilin nur per serioza kaj fidinda literaturo, la AI-oj simple konfuzus ĉion.

La klariga demando estas, ĉu iu teorio taŭge akordas kun pli granda modelo aŭ ne. Ĝuste la ne-akordo estas parto de la vera kompreno. (Aldono de mi: Oni komparas teorion kontraŭ alia, pli ampleksa teorio. Se estas akordo inter ambaŭ teorioj, oni povas - aŭ devas – supozi, ke la akordo estiĝas el la konstruado de la eksperimento [mem-plenuma profetaĵo]. Ne-akordo certe indikas, ke la konstruado de eksperimento ne estis mem-plenuma.)

Kaj ĝuste tion (kompreni ion) GPT-aj artefaritaj inteligentecoj ne povas fari. Ili estas simple trompantoj, kiuj lernis la ĝustajn modajn vortojn kaj uzas ilin por trompi la sensuspektan publikon.

Sed tio ne estas ilia celo. Ili tute ne havas celon; ili ne komprenas senchavan kuntekston kaj sekve ne povas reagi al sensencaĵo. Se vi atentigas ilin pri tio, ili eble havas pardonpetan modulon trejnitan per pardonpetaj tekstoj. Tamen tio ne estas rezulto de kompreno, sed de statistiko.

Komputero Parolas Esperante - jam en 1989

La Budapeŝta Teknologia kaj Ekonomika Universitato evoluigis aŭtomatan parolsintezan sistemon. La sistemo ESPAROL povas legi enigitan Esperantan tekston kun ĝusta prononcado.

La sistemo povas laŭte paroli nomojn kaj specialajn signojn kiel ekzemple pluso, procento kaj egalo. Tion plenumas mallonga BASIC-programo. La prononco povas esti adaptata diverse al rapideco, laŭteco kaqj raŭkeco. Ankaŭ kantojn  oni povas programi. La sistemo konsistas el parolsintezilo kaj la responda programaro.

Verkita laŭ: technikus 1989, n-ro 4, pĝ. 13.

Google Gemini kaj Esperanto

(Der deutsche Text folgt darunter.)

En la lastaj semajnoj mi kelkfoje uzis Gemini-on, la artefaritan inteligentecon de Google, por generi bildojn kaj mallongajn tekstojn. Foje mi devis nombri vortojn. Tiucele ekzistas diversaj enretaj programoj. Nu jes, la dezirata programo ne nur nombru, sed ĝi ankaŭ forigu ĉiujn interpunkciajn signojn kaj linisaltojn kaj sortu la vortojn laŭ alfabeto. Trovi tian programon ne estas facile.

Mi ne scias, kio instigis min, sed subite mi ekhavis la ideon, ke Gemini povu tion. Eble ĝi bezonus du aŭ tri paŝojn, sed tempo ne mankas al mi, kaj praktiko perfektigas. Do mi petis Gemini-on:

"Sortiere die Wörter alphabetisch und entferne alle doppelten Vorkommen:" (Ordigu la vortojn alfabete kaj forigu ĉiujn duoblajn troviĝojn.) kaj almetis tri frazoj.

La rezulto estis fascina. Gemini ne nur plenumis la taskon kun ĝusta Esperanta sinsekvo de la vortoj, sed ankaŭ aldonis germanlingvan noton:

Hinweis: Wörter wie domo / domon oder mia / mian habe ich beibehalten, da es sich im grammatikalischen Sinne (Nominativ vs. Akkusativ) um unterschiedliche Wortformen handelt. Falls du wirklich nur die Wortstämme meintest, gib mir einfach kurz Bescheid!

(Traduko: Noto: Mi konservis vortojn kiel domo / domon aŭ mia / mian ĉar ili estas gramatike malsamaj formoj (nominativo kontraŭ akuzativo). Se vi vere celis nur la vortradikojn, simple sciigu min!)

(Tiu estis la noto, kiun mi ricevis por mia teksto. Alifoje mi ricevis aliajn notojn.)

Mi respondis: Jes, faru!, kaj Gemini unuecigis la liston.

Bonege!

---

In den letzten Wochen habe ich Gemini, Googles künstliche Intelligenz, genutzt, um Bilder und kurze Texte zu generieren. Manchmal musste ich Wörter zählen. Dafür gibt es diverse Online-Programme. Das ideale Programm sollte aber nicht nur zählen, sondern auch alle Satzzeichen und Zeilenumbrüche entfernen und die Wörter alphabetisch sortieren. So ein Programm zu finden ist gar nicht so einfach.

Ich weiß nicht, was mich dazu gebracht hat, aber plötzlich kam mir die Idee, dass Gemini das könnte. Es wären vielleicht zwei oder drei Schritte nötig, aber ich habe genug Zeit, und Übung macht den Meister. Also habe ich Gemini beauftragt:

„Sortiere die Wörter alphabetisch und entferne alle doppelten Vorkommen:“ und fügte drei Sätze an.

Das Ergebnis war faszinierend. Gemini hat die Aufgabe nicht nur mit der korrekten Esperanto-Reihenfolge der Wörter erledigt, sondern auch noch eine deutsche Anmerkung hinzugefügt:

Hinweis: Ich habe Wörter wie „domo/domon“ oder „mia/mian“ beibehalten, da sie grammatikalisch unterschiedliche Formen haben (Nominativ vs. Akkusativ). Falls du wirklich nur die Wortstämme meintest, sag mir einfach Bescheid!

(Das war der Hinweis, den ich für meinen Text bekommen habe. Ich habe auch andere Hinweise bekommen.)

Ich antwortete: „Ja, mach das!“, und Gemini hat die Liste vereinheitlicht.

Super!