Rompitaj fenestroj – rompataj urboj – rompota lando?
Kiam vi havas domon, kaj en tiu domo iu frakasas fenestrovitron, tiam vi devas tuj enmeti novan vitron. Se vi ne faras tion, oni iom post iom detruos ĉiujn fenestrojn, kaj vi havos ruiniĝintan domon.
Lingva ekskurso: En la germana lingvo ni havas proverbon, kiu priskribas tiun situacion: »Wehret den Anfängen!«. En Esperanto eble: »Fifarojn tuj malhelpu!«
Grafikaĵo: https://www.craiyon.com/de
Tio priskribas la esencon de la hipotezo pri rompitaj fenestroj.
Laŭ ĝi ekzistas korelativeco inter urba kadukiĝo kaj krimo. Usonaj sciencistoj pri sociologio ilustris ĉi tiun teorion per la klarigo, ke rompita fenestrovitro devas esti riparita rapide por malhelpi plian damaĝon en la kvartalo kaj tiel pliiĝantan krimecon.
Estas dubo, kio unue aperas: la krimo, la senesperuloj aŭ la rompitaj fenestroj. Mi pensas, ke tio estas dialektika rilato, do divers-fontaj interagado kaj reciproka influo kondukantaj al la priskribita situacio. La komenco povas esti riparenda aŭto, etkrimuloj, ŝakrado de drogoj, homoj sen espero - tute egale, per kio ajn la spiralo ekiras. Mi ne volas pliprofundigi tiun hipotezon kaj akordon aŭ malakordon pri ĝi (Für und Wider), la skribita skizo sufiĉu.
Mia temo ne estas krimoj. Kelkajn urbojn mi vizitas ekde multaj jaroj kun konsiderinda tempa interspaco: Berlinon ĉiun duan aŭ trian jaron, Flensburgon kvaronjare, Hamburgon nur okaze. Mi rimarkas la aĉiĝon, kiu estas plej videbla en la plej grandaj urboj: senhejmuloj tranoktantaj en domenirejoj, difektaj bicikloj kuŝantaj preter la stratoj aŭ preter la rakoj, ĉieaj cigaredostumpoj, ŝmiritaj muroj, rubo apud rubujoj, ĝenerala impreso de malpureco, gluetikedoj kun politikaj batalvokoj sur pordoj kaj stratlanternaj fostoj. Sur la bulvardoj la butikoj ofte ŝanĝas siajn posedantojn, kelkaj vendejoj estas malplenaj. Almozpetuloj sidas sur la stratoj, kvankam en Germanio ĉiu helpobezona persono ricevas monon, manĝon, medicinan prizorgon kaj tranoktejon sen tempa limigo.
Kompreneble tian staton oni ne trovas en la tuta urbo, sed nur en kelkaj kvartaloj aŭ stratoj. Sed tiuj iam estis kaj parte eĉ hodiaŭ estas bonstataj, »riĉaj«, kaj tio estas timiga. La infanoj, kiuj naskiĝis antaŭ dudek jaroj kaj plenkreskis en tiaj kvartaloj, lernis, ke tiu aĉiĝo, la rubo sur la stratoj, la ŝmiraĵoj sur la domoj, la ĉiea malpureco estas tute normalaj. Kaj la nombro de homoj, kiuj estas aĉmienaj kaj videble senesperaj, kreskas. Tiel el rompita fenestro iom post iom kreskas rompita urbo.
Postskribo:
En la 1960-aj jaroj, Philip Zimbardo eksperimente esploris la ŝablonojn de vandalismo al parkitaj aŭtoj. Li starigis malnovan aŭton kun forigitaj numerplatoj kaj malfermita kapoto en Bronx, New York. Post dek minutoj preterpasantoj komencis malmunti la aŭton por trovi partojn. Post unu tago ĉiuj uzeblaj partoj estis forigitaj. Kaj kelkajn horojn poste komenciĝis la sensenca detruo de la vrako. En dua eksperimento, Zimbardo lasis simile preparitan aŭton en Palo Alto. Nenio okazis; nur maltrankvila preterpasanto fermis la malfermitan kapoton. Zimbardo konkludis, ke antaŭe ekzistanta difekto de objekto kondukas al ŝtelo kaj vandalismo-agoj - sed nur se la socia ĉirkaŭaĵo jam estas difekta, t.e., en la neglektitaj partoj de urboj.
- (Por germanoj: Vi trovas tradukojn el Esperanto en germanan lingvon en mia vortaro: http://www.tiny.cc/vortaro)
- (Por germanoj: Artikolo pri mia germanlingva gramatiko, aktualigita eldono: 14. Juni 2026: Alltags-Grammatik des Esperanto)
2026-06-25
