Esperanto en Ŝlesvig-Holstinio

Samstag, 19. Oktober 2013

La nordfrisa lingvo

Jam antaŭ du mil jaroj ĉe la bordo de la akvejo, kiun ni nomas »Norda Maro«, loĝis popolo, kiun la romianoj nomis »Frisii« - frisoj. Tiu popolo ekzistas - almenaŭ laŭ la nomo - ĝis hodiaŭ. La nuntempa Frislando ne estas unueca teritorio, sed konsistas el pluraj disaj regionoj, en kiuj oni parolas frisajn dialektojn:

la nederlanda provinco Frislando (ĉefurbo: Leeuwarden, frise Ljouwert; en Leeuwarden naskiĝis la germana verkisto kaj socialdemokratia politikisto Johano Strasser) en Nederlando, kiun la germanoj nomas »okcidenta Frislando«,
la regiono ĉirkaŭ la komunumo Saterland en la germana partoŝtato Malsupra Saksio, en la cetera »orienta Frislando« oni ne parolas frisan, sed platdiĉan dialekton,
la regiono Norda Frislando, kiu estas pli malpli identa al la distrikto »Nordfriesland« de la germana partoŝtato Ŝlesvig-Holstinio.

La nordfrisa lingvo disfalas en pli ol dek dialektoj, el kiuj la plejmulto aŭ formortis aŭ estas formortonta. Sur la insuloj Amrum kaj Föhr la lingvo vivas. La diferencoj de la lokaj (vilaĝaj) dialektoj estas malgrandaj. Sur la insulo Föhr ekzistas du subdialektoj: okcidenta, kiu estas pli simila al la Amruma dialekto, kaj orienta. La plej grava dialekto (fakte la unusole nominda) sur la firma tero estas »Mooring«.

Sur la nordfrisaj marinsuloj (»Halligen«) oni jam ne parolas la frisan, sed la platdiĉan.

La nordfrisa lingvo estas rekonata kiel lingvo de nacia minoritato kaj ricevas ŝtatajn agnoskon kaj subvenciojn. La universitato de Kiel (ĉefurbo de Ŝlesvig-Holstinio) instruas la frisan lingvon, same oni povas lerni ĝin en lernejoj kaj popolaj altlernejoj. Multaj lok- kaj stratonomoj estas en germana kaj nordfrisa lingvoj.

Dullingvaj surskriboj sur la ŝildoj en la staciodomo de la haveno de Dagebüll en Norda Frislando, de kie trafikas pramoj al la marinsuloj.

Ĉiumatene de la oka ĝis la naŭa horo okazas radioelsendoj sub la nomo »FriiskFunk« kadre »malferma radiofonia kanalo« (iel popola radiofonio). Diversaj institucioj penas konservi kaj progresigi la lingvon, ekzemple »Friesenrat« (nordfrisa konsilantaro), la nordfrisa fako de la universitato de Kiel, la Nordfrisa Instituto en Bredstedt kaj la Andersen-Hus (domo de Andersen) en Niebüll (Bredstedt kaj Niebüll estas urboj en la distrikto Nordfriesland).

Tamen - la nordfrisa lingvo vivas ĉefe pro privataj agado kaj engaĝiĝo kaj ĉiutaga uzado. Institucioj kaj universitatoj solaj ne povas vivteni lingvon.

En nordfrisaj vilaĝoj vi povas eniri vendejon kaj renkonti personojn, kiuj gaje interparolas - kaj vi komprenas nenion. Mi foje veturis sur la insulo Föhr per aŭtobuso de Wyk al Utersum. Tie tri virinoj sidis en la antaŭo de la veturilo kaj vigle babilis kun la veturigisto - nordfrise, kompreneble.

Cetere: Modernaj vortoj eniras la lingvon laŭ sia origina formo. Do, se mankas frisa vorto, oni simple uzas la koncernan germanan.

Vortaroj, gramatikoj kaj lernolibroj apenaŭ ekzistas. La eldonisto Jens Quedens, posteulo de Volkert Martin Quedens, kiu kune kun Paul Köhn fondis en 1890 tion, kio poste estiĝis la urbo Wittdün, proprakoste kaj senprofite eldonas vortaron kaj diversajn belliteraturajn librojn. Gazetoj ne (plu) ekzistas.

(Eltiraĵo el iama nordfrisa gazeto)

Kaj jen tio montras la komplikecon de la situacio. La nordfrisa lingvo estas parolata de ĉirkaŭ dek mil homoj (tio estas eble tri mil familioj), sed ili parolas ne »nordfrisan lingvon«, sed iun el la diversaj dialektoj. Oni povas verki lernolibrojn aŭ vortarojn - sed en kiu dialekto, je kiu prezo? La Amruma dialekto havas fortan subtenanton en la persono de Jens Quedens, sed laŭ nombro de la parolantoj la firmteraj dialektoj (ĉefe »Mooring«) estas plej grandaj. Ne ekzistas iu tendenco krei komunan lingvan bazon, unuecan aŭ norman nordfrisan lingvon. Homoj, kiuj science okupiĝas pri la lingvo, ofte estas nefrisoj: angloj, nederlandanoj, germanoj. Ŝtataj subvencioj kaj universitata instruado ne generas per si mem norman lingvon, sed norma lingvo estas kondiĉo por literatura verkado, presado de gazetoj kaj nombro da legantoj, kiu ebligas (preskaŭ) sensubvencian eldonadon. Same inter dek mil parolantoj vi nur malfacile povas trovi homojn, kiuj kapablas verki aŭ traduki.

Ligiloj:

Friiskfunk (radiofonio en nordfrisa lingvo): http://www.oksh.de/sh/machen/projekte/friiskfunk/friiskfunk.php
Nordfriisk Instituut (Nordfrisa Instituto): http://www.nordfriiskinstituut.de/
Vikipedio en nordfrisa lingvo: http://frr.wikipedia.org/wiki/Nordfriisk

Kunmetaĵoj:

Dienstag, 24. September 2013

Mortis Marcel Reich-Ranicki

Je la dek-oka de Septembro 2013 mortis Marcel Reich-Ranicki.

Marcel Reich-Ranicki estis unu el la plej brilaj personecoj de la literatura vivo en Germanio post la dua mondmilito. Lia konateco devenas ne de belliteraturaj verkoj, sed de lia agado kiel literatura kritikisto ĉe gravaj germanaj gazetoj kaj la germana televido.

Mi persone konas lin nur el la televido, kie li gvidis la serion de priliteraturaj sendaĵoj Das Literarische Quartett de la dua germana televido (ZDF). Li estis forta personeco, kaj jes, li ŝatis aliajn fortajn personecojn apud si, kontraŭ kiuj li povis froti sin, interŝanĝi argumentojn kaj grumbli. Laŭ mia vidpunkto li ofte malpravis, sed li sciis prezenti sian malpravon plej ĉarme.

Lin distingis la kapablo, ke li povis disigi la literaturan valoron disde persona ideologio. Ekzemple li tre ŝatis Knut Hamsun kiel verkiston, tamen klarigante, ke li malakceptas ties »sango-kaj-grundo«-ideojn.

Marcel Reich-Ranicki estis homo de la unua jarkvindeko de la 20a jarcento. Lia vivresumo, sed ankaŭ liaj laboroj kaj mondkonceptoj spegulas la (depende de respektiva persona percepto) rompitecon aŭ komplikecon de la okazaĵoj post la unua mondmilito, la leviĝon de la grandaj eŭropaj diktatorecoj kaj la jen sencelan, jen rezisteman agadon de unuopaj personoj kaj persongrupoj.

MRR naskiĝis sub la nomo Marceli Reich je la dua junio 1920 en la pola urbo Włocławek. La patro estis judo, la patrino germanino, la familio posedis fabrikon. Ekde 1929 li vivis en Berlin, kie li pasigis la abiturientan ekzamenon en 1938. En oktobro de la jaro oni ekzilis lin al Pollando. Nur en Varsovio li lernis la polan lingvon. Fine de novembro 1940 li estis devigita loĝi en la Varsovia geto, kie li laboris kiel tradukisto kaj verkis recenzojn pri teatraĵoj. Kune kun sia edzino li forsavis sin de la deportado kaj vivis kaŝite.

Post la milito MRR laboris por la pola sekreta polico, poste kiel vic-konsulo en Londono. En 1948 li poligis sian nomon per aldono de »Ranicki«.

Komence de 1950 okazis »purigoj« en la socialismaj landoj, la sekreta servo kaj la ministerio pri eksteraj aferoj eksigis lin, li estis ĵetata en malliberejon. Post tiu tempo li eklaboris en pola eldonejo en Varsovio. Jam en 1951 li komencis vivon kiel sendependa verkisto, kiu finiĝis per malpermeso de publikigado komence de 1953.

Post aliaj vivostacio li restis en Germanio ekde 1958 kaj laboris kiel literatura kritikisto ĉe la Frankfurter Allgemeine Zeitung (Frankfurta Ĝenerala Gazeto, FAZ), post tio ĉe la Hamburga revuo Die Zeit (La tempo).

De 1988 ĝis 2001 li gvidis la sendaĵon Das Literarische Quartett (la literatura kvaropo) de la dua germana televido (ZDF).

Li estis profesoro ĉe diversaj universitatoj kaj ricevis multajn distingaĵojn.

(Vivresumo laŭ la germana vikipedio)

Samstag, 3. August 2013

Mia nova smartfono: Vindozfono 8 anstataŭ androido

Post dek ok monatoj mi devis havigi al mi novan smartfonon. Mia ĝisnuna Huawei ne plu estis uzebla. La kaŭzoj:

La sendrata komputilreta konekto estas tro malforta.

La fiksado de la satelitoj de la tuttera pozicitrova sistemo (GPS) daŭras longe kaj tute ne funkcias sub malfacilaj kondiĉoj en urbo.

La manko de mem-enfokusiga kamerao pruviĝis grava por la legado de strikodoj kaj QR-kodoj.

Ankaŭ la androida mastruma sistemo de Google montris malfortaĵojn. Mia smartfono havis la version 2.3, kio estas sufiĉe aktuala fine de 2011. Nun, meze de 2013, la versioj 4.x estas aktualaj. Guglo alŝutis diversajn kompletigojn kaj aktualigojn al mia aparato, kiuj foruzis grandan parton de la interna memorilo. Mi devis viŝi plurajn el miaj aplikaĵetoj, tamen la smartfono agas kaj reagas tre malrapide.

Do mi devis anstataŭigi la smartfonon. Mia favorataĵoj: Samsung Galaxy SIII, Sony Xperia J (ambaŭ funkcias per androido 4), Nokia Lumia 520. Mi decidiĝis por Lumia 520, kiu estas la plej malmultekosta el la tri. La decidon por la vindozfona aparato subtenis mia nova komputilo, kiu laboras per Vindozo 8. Do mi konis la »vivantajn kahelojn« de Microsoft kaj ties uzadon.

(porgazetara foto de Nokia)

Post kvar semajnoj mi estas kontenta pro mia decido. Male al androido vindozfono ne permesas enrigardon en ĉiujn partojn, dosierujojn kaj dosierojn. Ĝi estas pli fermita ol androido, kie oni povas adapti, modifi kaj ŝanĝi preskaŭ ĉion ajn. Ligante la komputilon al la smartfono, mi atingas ĝuste kaj nur la dosierujojn de la mikro-sd-karto. Neniu manipulado estas ebla. Evidente la mastruma sistemo kaj / aŭ la aplikaĵetoj mem zorgas ekzemple pri la viŝado de portempaj dosieroj. La kvalito de la enkorpigita retumilo, la programoj kaj mapoj de la tuttera pozicitrova sistemo, la kamerao kaj kelkaj aliaj partoj kaj aplikaĵetoj bone plenumas siajn taskojn.

Por esti sincera mi devas diri, ke la androida smartfono Sony Xperia J, kiun posedas mia filino, estas same bona kiel mia Lumia. La reagoj je tuŝoj, la rapideco, per kiu startas aplikaĵetoj, la telefono (jes, oni povas telefoni per tiuj aparatoj) kaj la aliaj instalaĵoj estas pli malpli egalaj al mia smartfono.

Kunmetaĵoj:

Samstag, 30. März 2013

Dezerta veturilo: La »Wüstenschiff«

La »Wüstenschiff« (dezerta ŝipo) estis projekto de la germana inĝeniero Johann Christoph Bischoff el Kiel. Ĝi ne estis besto nek ŝipo, sed granda aŭtomobilo.

Kiam mi vidis la veturilon en libro, mi tuj ŝatis ĝin. Kiel junulo mi legis multajn scienc-fikciajn rakontojn. La mondo de la estonteco estis mia ŝatokupo kaj vekis en mi la intereson pri inĝeniera tekniko. La raporto pri la »Wüstenschiff« rememoris min pri tiuj junulaj revoj.

La aŭtomobilego aŭ eble hotela aŭtobusego havis longon de sesdek metroj, alton de dek ok metroj kaj kvar etaĝojn. Ĝi moviĝis sur grandegaj, senpneŭmatikaj radoj el fero kun diametro de dek kvin metroj kaj larĝo de du metroj kaj duona. Ĝi povis venki plej malfacilajn terenojn. Simile al ŝipo sur maro, ĝi transportis tricent pasaĝerojn tra dezerta, senhomaj regionoj kiel dezertoj, havante kun si akvon, nutraĵojn kaj funkciigajn rimedojn. La pasaĝeroj ĝuis ĉian lukson.

La »Wüstenschiff«-aŭtomobilego renkontas beduenojn.

La retejo »http://kamelopedia.mormo.org/index.php/Wüstenschiff« asertas, ke ĝi sinkis en sablon je la unuataga veturo. Mi ne kredas tion, ĉar ne ekzistas iu pruvo, ke la aŭtomobilego estis pli ol projekto kaj impresaj bildoj. Neniu vere konstruis aŭ eĉ veturigis ĝin.

La skanaĵojn mi faris el la volumo 34/1913 de la libroserio »Das Neue Universum«.

Ligilo: http://www.wuestenschiff.de/phpbb/viewtopic.php?t=40073

Kunmetaĵoj:

Samstag, 16. März 2013

La releviĝo de la legado

Antaŭ preskaŭ 20 jaroj mi estis en malsanulejo dum pluraj semajnoj, la semajnoj adiciiĝis al monatoj. Tio estis la tempo, kiam mi ĝojis, ke mi havis kompleton da »Sherlock Holmes«-libroj kaj milpaĝan eldonon de »La mastro de la ringoj« (la dika ruĝa libro sur la bildo). Estis kelkaj kilogramoj da libroj, kiujn mi portis unue al malsanulejo kaj poste reen hejmen.

Antaŭ eble unu jaro unu el miaj amikoj antaŭvidis kelksemajnan restadon en malsanulejo. Lia edzino petis min, ke mi konsilu al ŝi aĉeti elektronikan legilon. Jes, mia amiko ne plu devis porti kilogramon da libroj. Ĉar mi kolektas e-librojn ekde ĉirkaŭ dek jaroj, mi povis ŝuti grandan nombron da libroj al la nova legilo.

Sekva sceno. Veturante per pramo de la ĉeftero al nia insulo, mia filino renkontis negociston, kiun ni ambaŭ konas. Li legis per sia iPad. Ŝi rakontis tion al mi, kaj poste mi interparolis kun li. Ne, li ne bezonis miajn librojn, ĉar lia librostoko jam estis pli granda ol mia. Alifoje kolego de mia edzino demandis min pri libroj, ĉar li aĉetis pletkomputilon kiel kristnaskan donacon por sia edzino.

Ekde kvar semajnoj mi posedas kindlon kaj mi devas konfesi, ke neniam antaŭe mi legis tiom multe. Blogo ĉiumatene informas min pri senpagaj ofertoj de Amazon, krom tio mi vizitas la retejon www.beam-ebooks.de por elŝuti librojn de nekonataj aŭtoroj. Ofte mi digestas nur unu aŭ du paĝojn kaj tiam konstatas, ke la stilo aŭ la aŭtoraj kapabloj ne kontentigas min. Tamen mi volonte uzas tiun eblecon konatiĝi kun novaj aŭtoroj.